Vườn treo Babylon có thật không: truyền thuyết và giả thuyết Nineveh

Vườn treo Babylon là một trong Bảy kỳ quan thế giới cổ đại, theo truyền thống được cho là do vua Nebuchadnezzar II của Babylon xây cho hoàng hậu vào khoảng thế kỷ 6 trước Công nguyên. Nhưng cho tới nay, khảo cổ học chưa tìm được bằng chứng chắc chắn rằng khu vườn ấy từng tồn tại ở Babylon: các văn bản chữ hình nêm của chính Babylon không nhắc tới nó, và những mô tả còn lại đều do người Hy Lạp, La Mã viết sau hàng trăm năm. Một giả thuyết đáng chú ý của nhà nghiên cứu Stephanie Dalley cho rằng khu vườn thật ra nằm ở Nineveh, kinh đô Assyria — nhưng đó vẫn là giả thuyết.

Câu chuyện quen thuộc

Phiên bản phổ biến nhất kể rằng vua Nebuchadnezzar II (trị vì khoảng 605–562 trước Công nguyên) cưới một công chúa từ xứ Media, vùng núi non xanh tốt. Ở Babylon phẳng và khô, hoàng hậu nhớ quê. Để làm nàng vui, nhà vua cho xây một ngọn núi nhân tạo nhiều tầng, trên mỗi tầng trồng cây cối như rừng núi quê nhà, nước được đưa lên cao để tưới. Từ xa nhìn lại, cây như treo lơ lửng trên không — vì thế mà có tên "vườn treo".

Câu chuyện đẹp, dễ nhớ, và đã được kể lại hàng nghìn lần. Vấn đề là nguồn của nó.

Nguồn tư liệu: ai đã tả khu vườn

Điểm đáng chú ý: tất cả đều viết sau thời Nebuchadnezzar rất lâu, phần lớn chưa từng tới Babylon, và chép lại từ nhau. Herodotus, sử gia Hy Lạp thế kỷ 5 trước Công nguyên, mô tả khá kỹ thành Babylon nhưng không nhắc tới vườn treo. Còn các văn bản chữ hình nêm của chính Nebuchadnezzar — rất nhiều bản kể về cung điện, tường thành, cổng Ishtar — cũng không có một dòng nào về khu vườn ấy.

Khảo cổ học tìm thấy gì ở Babylon

Từ năm 1899 tới khoảng 1917, nhà khảo cổ Đức Robert Koldewey khai quật Babylon. Ông tìm thấy cổng Ishtar, đường rước lễ, các cung điện. Ở góc đông bắc cung điện phía nam, ông phát hiện một cấu trúc có các phòng vòm và một giếng đặc biệt, và cho rằng đó là nền của vườn treo. Tuy nhiên, các nghiên cứu về sau đưa ra cách hiểu khác cho cấu trúc này — chẳng hạn là kho chứa — và nó nằm quá xa sông để có thể tưới một khu vườn lớn. Đến nay, đa số nhà nghiên cứu không coi đó là bằng chứng thuyết phục.

Giả thuyết Nineveh của Stephanie Dalley

Stephanie Dalley, nhà nghiên cứu Assyria học tại Đại học Oxford, đưa ra một cách giải thích khác, trình bày đầy đủ trong cuốn The Mystery of the Hanging Garden of Babylon (2013). Bà cho rằng:

• Khu vườn nổi tiếng không ở Babylon mà ở Nineveh, kinh đô của Assyria (gần thành phố Mosul ở Iraq ngày nay), và người dựng là vua Sennacherib (trị vì khoảng 705–681 trước Công nguyên), sớm hơn Nebuchadnezzar khoảng một thế kỷ.
• Văn bản của chính Sennacherib tả một cung điện "không gì sánh nổi" kèm vườn, và một hệ thống kênh dẫn nước từ núi về rất quy mô; dấu tích một phần hệ thống ấy, như cầu dẫn nước ở Jerwan, vẫn còn.
• Sennacherib mô tả việc dùng các trục xoắn bằng đồng để đưa nước lên cao — gợi tới nguyên lý ốc xoắn mà người Hy Lạp sau này gắn với tên Archimedes.
• Một phù điêu từ cung điện ở Nineveh, hiện ở Bảo tàng Anh, cho thấy khu vườn có cây trồng trên sườn dốc, được tưới bằng cầu dẫn nước.
• Về sau, người Hy Lạp có thể đã lẫn Nineveh với Babylon, vì cả hai đều là những đô thị lớn của vùng Lưỡng Hà, và Nineveh đôi khi bị gọi là "Babylon cũ".

Giả thuyết này được nhiều người chú ý vì nó giải quyết được câu hỏi "vì sao Babylon không có dấu vết". Nhưng nó cũng bị phản biện: việc gọi Nineveh là Babylon chưa có nhiều bằng chứng, và chi tiết trục xoắn bằng đồng phụ thuộc vào cách đọc văn bản cổ. Vì thế, cách nói chính xác nhất hôm nay là: vườn treo Babylon chưa được xác nhận bằng khảo cổ; giả thuyết Nineveh là một giả thuyết nghiêm túc nhưng chưa phải kết luận.

Ba khả năng còn để ngỏ

1. Vườn có thật ở Babylon, nhưng dấu tích đã bị phá huỷ hoặc nằm dưới mực nước ngầm, chưa khai quật được.
2. Vườn có thật nhưng ở nơi khác, như Nineveh, và tên gọi bị nhầm.
3. Vườn là sản phẩm của văn chương, một hình ảnh lý tưởng hoá về phương Đông giàu có, được các tác giả Hy Lạp, La Mã thêu dệt qua nhiều thế hệ.

Vì sao "vườn treo" vẫn quan trọng với lịch sử vườn

Dù có thật hay không, hình ảnh vườn treo Babylon đã ảnh hưởng lâu dài tới trí tưởng tượng về vườn:

• Ý tưởng vườn trên cao: trồng cây trên mái, trên các tầng bậc — tiền thân trong trí tưởng tượng của vườn sân thượng, tường xanh hôm nay.
• Bài toán nước: mọi mô tả đều nhấn mạnh việc đưa nước lên cao. Đây đúng là thách thức thật của mọi vườn trên cao: bơm, chống thấm, thoát nước.
• Vườn như món quà, như ký ức quê nhà: câu chuyện hoàng hậu nhớ núi rừng là một chủ đề lặp lại trong nhiều nền văn hoá — vườn để gợi lại một phong cảnh xa.

Vùng Lưỡng Hà có truyền thống vườn thật được ghi nhận rõ: các vua Assyria tả vườn thượng uyển, rừng săn, vườn cây nhập từ xứ khác trong văn bia của họ. Những khu vườn có tường bao ở vùng Iran cổ về sau phát triển thành mô hình vườn Ba Tư, và chữ paradise trong nhiều ngôn ngữ châu Âu bắt nguồn từ một từ Iran cổ chỉ khu vườn có tường bao.

Bài học cho vườn sân thượng hôm nay

Ai đang muốn có "vườn treo" riêng trên sân thượng, ban công nên nhớ những điều mà các tác giả cổ đã đoán ra: đất ướt, nước và đá rất nặng; phải chống thấm kỹ; phải có đường thoát nước. Bồn cây lớn, bể nước trên cao cần được kỹ sư kết cấu tính tải trọng, đặt trên dầm, cột chứ không đặt giữa ô sàn. Bơm nước lên cao dùng điện ngoài trời phải có thiết bị chống giật (RCD/ELCB) và thợ điện lắp.

Góc nhìn hôm nay: xem và đọc ở đâu

Bảo tàng Anh ở London lưu giữ các phù điêu từ cung điện Nineveh, trong đó có cảnh vườn và cầu dẫn nước mà Dalley dùng làm chứng cứ. Cổng Ishtar khai quật ở Babylon được dựng lại tại Bảo tàng Pergamon ở Berlin. Di chỉ Babylon được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2019. Muốn đọc sâu, cuốn sách năm 2013 của Stephanie Dalley là điểm khởi đầu, cùng các bài phản biện của những nhà Assyria học khác để thấy cuộc tranh luận vẫn đang tiếp diễn.