Nhà vườn Huế được sắp theo một trục đi từ ngoài vào trong: cổng ngõ, lối vào giữa hàng rào chè tàu, bình phong, bể cạn hoặc hồ nhỏ, sân, rồi mới tới nhà rường chính; vườn cây bao quanh ba phía và phần lớn đất nằm ở phía sau. Cái hay của bố cục này là khách không bao giờ nhìn thẳng vào gian thờ từ ngoài đường, và mỗi lớp cảnh lần lượt hiện ra khi bước vào. Đó là kiểu nhà ở của giới quan lại, hoàng thân và người khá giả ở Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Mộng, Thuỷ Biều từ thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20.
Nhà vườn Huế là gì
Người Huế dùng chữ "nhà vườn" cho một khuôn viên rộng, trong đó căn nhà chỉ chiếm một phần nhỏ, còn lại là vườn cây, sân, lối đi và mặt nước. Khuôn viên thường vài nghìn mét vuông, có nơi rộng hơn. Nhà chính phần lớn là nhà rường gỗ ba gian hai chái, mái ngói âm dương, đặt trên nền cao để tránh lụt.
Khác với vườn cung đình chủ yếu để ngắm, nhà vườn Huế là vườn để sống: trái cây để ăn và cúng, hoa để cắm bàn thờ, rau thơm cho bếp, bóng mát cho mùa hè nóng gắt, cây che chắn cho mùa mưa bão. Nhà nghiên cứu Phan Thuận An và nhiều người viết về Huế đều nhấn ở điểm này: vẻ đẹp của nhà vườn đến từ sự hoà giữa đời sống thường ngày với cảnh quan, chứ không từ những chi tiết xa hoa.
Đi từ ngoài vào: thứ tự các lớp cảnh
Có thể hình dung bố cục chuẩn của một nhà vườn Huế qua bảng dưới. Không nhà nào giống hệt nhà nào, nhưng thứ tự này lặp lại ở rất nhiều khuôn viên còn giữ được.
| Lớp | Thành phần | Vai trò trong bố cục |
|---|---|---|
| 1 | Cổng ngõ | Mốc ranh giới giữa đường làng và khu vườn; thường là hai trụ gạch, có nơi có mái ngói nhỏ |
| 2 | Lối vào, hàng rào chè tàu | Dẫn khách đi một đoạn dưới bóng cây, tách nhà khỏi tiếng ồn ngoài đường |
| 3 | Bình phong | Che tầm nhìn thẳng vào nhà, buộc lối đi rẽ sang hai bên |
| 4 | Bể cạn, non bộ hoặc hồ nhỏ | Điểm nhấn trước sân, có nước và đá, thường đặt ngay sau hoặc trước bình phong |
| 5 | Sân trước | Khoảng trống để nhìn nhà, để phơi, để đặt chậu kiểng và tổ chức giỗ chạp |
| 6 | Nhà rường chính | Trung tâm của trục, gian giữa là gian thờ |
| 7 | Nhà phụ, bếp, giếng | Đặt lệch sang một bên hoặc phía sau, không chắn trục chính |
| 8 | Vườn sau và hai bên | Vườn cây ăn trái nhiều tầng, chiếm phần đất lớn nhất |
Cổng ngõ và lối vào
Cổng ngõ nhà vườn Huế thường khiêm tốn. Hai trụ gạch vôi, có khi đắp thêm chút hoa văn trên đỉnh trụ, cánh cổng gỗ hoặc không có cánh. Cổng có thể không nằm thẳng trục nhà mà lệch sang một bên, để lối vào phải đi vòng một đoạn. Đoạn đường từ cổng vào dài hay ngắn tuỳ khuôn viên, nhưng luôn có cây hai bên. Cảm giác bước vào là rời phố, vào bóng mát.
Bình phong và bể cạn
Bình phong là bức tường thấp, đứng trước nhà chính trên trục giữa. Nó cao vừa đủ che tầm nhìn từ cổng vào gian thờ, rộng vừa đủ để người đi phải rẽ trái hoặc phải. Nhiều nhà xây bình phong bằng gạch, mặt trước đắp nổi hoặc khảm mảnh sành sứ; cũng có nhà dùng bình phong cây, tức một khối chè tàu xén vuông. Ngay trước hoặc sau bình phong thường có bể cạn xây, trong đặt hòn non bộ, vài cây nhỏ, có khi thả sen hay cá. Bình phong và bể cạn tạo thành một cụm cảnh, là thứ đầu tiên mắt khách gặp.
Sân trước
Sau bình phong là sân. Sân nhà vườn Huế thường lát gạch hoặc nện đất, đủ rộng để nhìn trọn mặt tiền nhà rường. Trên sân xếp chậu kiểng, đặt vài bồn hoa thấp, nhưng giữa sân để trống. Khoảng trống này có việc của nó: là chỗ trải chiếu ngày giỗ, chỗ phơi đồ, và là "khoảng thở" cho mắt trước khi nhìn vào ngôi nhà.
Vườn sau: phần lớn nhất mà khách ít thấy
Khách đến nhà vườn thường chỉ thấy cổng, sân và nhà. Nhưng phần lớn đất lại dành cho vườn sau và hai bên. Đây là vườn nhiều tầng: tán cao của mít, xoài, cau, vú sữa; tầng giữa là măng cụt, thanh trà, bòn bon, chuối; tầng dưới là rau thơm, gừng, nghệ, lá dong. Thanh trà và măng cụt gắn với hình ảnh nhà vườn Huế đến mức nhiều người nhắc tới vườn Huế là nhớ ngay hai loại quả này.
Vườn sau không được sắp thành hàng lối như vườn châu Âu. Cây trồng theo nhu cầu và theo thời gian, lớp này chồng lên lớp kia qua nhiều đời người. Chính vì thế vườn có cảm giác tự nhiên, rậm và mát. Về bố cục, vườn sau là "tấm phông xanh" cho ngôi nhà: nhìn từ sân, mái nhà rường nổi lên trên nền tán cây.
Vì sao bố cục như vậy: khí hậu, đời sống và quan niệm
Bố cục nhà vườn Huế có lý do thực tế rõ ràng. Huế mưa nhiều, mùa mưa kéo dài và hay lụt, nên nhà đặt nền cao, sân lát gạch để thoát nước, vườn cây giữ đất. Mùa hè Huế nóng, có những đợt gió tây khô nóng, nên tán cây dày bao quanh nhà làm dịu không khí. Nhà thường quay về hướng nam hoặc lệch đông nam, đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh mùa đông.
Bên cạnh đó là quan niệm. Người xưa tin bình phong chắn những luồng khí xấu đi thẳng vào nhà, tin mặt nước trước sân là chỗ "tụ" lại cái tốt. Đây là quan niệm thời xưa, nên hiểu như một phần văn hoá. Nhìn bằng con mắt hôm nay, bình phong chắn gió lùa và che tầm nhìn từ đường vào, còn bể nước trước sân làm mát và tạo cảnh. Cả hai cách hiểu cùng dẫn tới một bố cục.
Những chi tiết dễ bị bỏ qua
- Trục không tuyệt đối. Nhà, bình phong, bể cạn nằm trên một trục, nhưng cổng và lối vào có thể lệch. Sự lệch này làm vườn bớt cứng.
- Cây theo vị trí. Cây cao để phía sau và hai bên, không trồng cây to sát trước nhà để khỏi che mặt tiền và khỏi đổ vào mái khi bão.
- Hàng rào thấp. Rào chè tàu cao ngang ngực, đủ phân ranh giới nhưng vẫn nhìn qua được, giữ tình làng xóm.
- Giếng đặt gần bếp. Giếng thường ở bên hông hoặc sau nhà, gần bếp, xa bàn thờ.
- Chậu kiểng có chỗ cố định. Chậu lớn đặt hai bên thềm, hai bên bình phong, theo cặp, tạo đối xứng nhẹ quanh trục.
Nhà vườn Huế hôm nay: còn gì và đi xem ở đâu
Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh năm 1993, nhưng nhà vườn dân gian phần lớn là tài sản tư nhân, đời sống của nó phụ thuộc vào từng gia đình. Nhiều nhà vườn đã bị chia nhỏ cho con cháu, xây thêm nhà bê tông, chặt bớt cây. Từ những năm 2000, chính quyền Huế có đề án bảo tồn nhà vườn, hỗ trợ một số khuôn viên tiêu biểu giữ lại nhà rường và cảnh quan.
Muốn xem tận mắt, người đọc có thể đi dọc bờ bắc sông Hương ở khu Kim Long, nơi có nhà vườn An Hiên và phủ Ngọc Sơn công chúa, hoặc qua bờ nam tới khu Vỹ Dạ. Một số nhà vườn mở cửa đón khách, có nơi kết hợp nhà hàng hoặc quán trà. Khi đến, nên hỏi gia chủ trước khi đi sâu vào vườn sau, vì đó vẫn là nhà ở.
Sách nên đọc: các bài viết của Phan Thuận An về Huế, các ấn phẩm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Cách đọc một nhà vườn tốt nhất là tự vẽ: đứng ở cổng, phác sơ đồ các lớp cảnh theo bảng ở trên, rồi đi một vòng để so.
Học gì từ nhà vườn Huế cho nhà ở hôm nay
Không mấy ai còn có vài nghìn mét vuông đất. Nhưng tinh thần bố cục vẫn dùng được cho sân nhà phố hay nhà ở ngoại ô:
- Đừng để cửa chính nhìn thẳng ra đường. Một mảng cây, một vách lam hoặc một bức tường thấp ở giữa là đủ tạo khoảng riêng.
- Cho lối vào một đoạn đường. Dù chỉ ba bốn mét, một lối đi lát đá có cây hai bên vẫn tạo cảm giác "về nhà".
- Giữ một khoảng sân trống. Đừng phủ kín sân bằng chậu cây; khoảng trống làm cảnh nổi lên.
- Cây cao ra sau, cây thấp ra trước. Mặt tiền nhà được nhìn rõ, phía sau có nền xanh.
- Một điểm nước nhỏ trước sân. Một chum nước, một bể đá nhỏ đủ tạo tiêu điểm. Nếu nhà có trẻ nhỏ, chọn loại có nắp lưới chắc hoặc nước rất nông trên lớp sỏi, và giữ nước chảy hoặc thả cá để không sinh lăng quăng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn Huế có bố cục như thế nào?
Bố cục đi từ ngoài vào trong theo trục: cổng ngõ, lối vào giữa hàng rào chè tàu, bình phong, bể cạn hoặc hồ nhỏ, sân trước, nhà rường chính. Vườn cây ăn trái bao quanh ba phía, phần lớn nằm ở phía sau nhà.
Vì sao nhà vườn Huế có bình phong?
Bình phong che tầm nhìn từ cổng vào gian thờ, chắn gió lùa và buộc lối đi rẽ sang hai bên. Người xưa còn quan niệm nó ngăn khí xấu đi thẳng vào nhà; đó là một phần văn hoá, bên cạnh lý do thực tế.
Nhà vườn Huế thường trồng cây gì?
Vườn sau có nhiều tầng: tán cao là mít, xoài, cau, vú sữa; tầng giữa là măng cụt, thanh trà, bòn bon, chuối; tầng thấp là rau thơm, gừng, nghệ. Hàng rào thường là chè tàu xén thấp.
Xem nhà vườn Huế ở đâu?
Khu Kim Long bên bờ bắc sông Hương có nhà vườn An Hiên và phủ Ngọc Sơn công chúa; khu Vỹ Dạ bên bờ nam cũng còn nhiều nhà vườn. Một số nơi mở cửa đón khách, nên hỏi gia chủ trước khi vào sâu trong vườn.
Nhà phố có học được bố cục nhà vườn Huế không?
Được, ở tinh thần chứ không ở diện tích: tạo một lớp che giữa cửa và đường, cho lối vào một đoạn có cây, giữ khoảng sân trống, đặt cây cao phía sau và có một điểm nước nhỏ an toàn trước sân.
