Khuôn viên một nếp nhà ở làng Bắc Bộ xưa thường được sắp theo thứ tự quen thuộc: nhà chính quay về hướng nam, trước nhà là sân gạch, trước sân là ao, còn vườn cây nằm phía sau và hai bên; quanh tất cả là hàng rào cây xanh và một cổng ngõ nhỏ. Bố cục ấy không phải sở thích thẩm mỹ thuần tuý mà là lời giải cho khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, đất trũng của đồng bằng sông Hồng: đào ao lấy đất tôn nền, sân để phơi lúa, vườn để ăn và che gió bấc.
Một sơ đồ quen thuộc
Nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc dân gian mô tả khuôn viên nhà nông Bắc Bộ gồm mấy thành phần chính. Không làng nào giống hệt làng nào, nhưng sơ đồ dưới đây lặp lại ở rất nhiều nơi.
| Thành phần | Vị trí thường gặp | Việc chính |
|---|---|---|
| Nhà chính | Giữa khuôn viên, quay hướng nam hoặc đông nam | Ở, thờ cúng, tiếp khách |
| Nhà ngang, bếp | Vuông góc với nhà chính, một bên sân | Nấu nướng, cất nông cụ, chuồng trại phía sau |
| Sân gạch | Trước nhà chính | Phơi thóc, rơm, làm cỗ, sinh hoạt chung |
| Ao | Trước sân hoặc bên cạnh | Lấy đất tôn nền, nuôi cá, rửa, chứa nước mưa |
| Vườn | Sau nhà và hai bên | Cây ăn quả, rau, tre, chuối; chắn gió |
| Giếng, bể nước | Gần bếp | Nước ăn uống |
| Hàng rào, cổng ngõ | Bao quanh khuôn viên | Ranh giới, che chắn, giữ gà vịt |
Thập niên 1980, mô hình này được đúc thành chữ "VAC" (vườn – ao – chuồng) trong các chương trình phát triển kinh tế hộ. Nhưng cấu trúc vườn – ao – sân – nhà đã có từ rất lâu trước đó.
Hướng nhà: vì sao người Bắc quý hướng nam
Câu tục ngữ "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" ai ở Bắc Bộ cũng biết. Lý do thực tế nằm ở gió mùa. Mùa hè, gió nam và đông nam thổi từ biển vào, mát và ẩm; nhà quay hướng nam đón trọn luồng gió đó. Mùa đông, gió mùa đông bắc lạnh và khô thổi tới; lưng nhà và vườn sau chắn bớt. Mặt trời mùa hè lên cao, mái hiên phía nam che được nắng; mùa đông mặt trời xuống thấp, nắng chiếu sâu vào nhà, sưởi ấm.
Người xưa không cần máy đo vẫn nắm được quy luật này qua kinh nghiệm nhiều đời. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc bố cục vườn xuất phát từ khí hậu chứ không phải từ phép bói.
Ao trước nhà: nhiều việc trong một
Ao làng Bắc Bộ thường là kết quả của việc đào đất tôn nền. Đồng bằng sông Hồng trũng, lụt nhiều, nhà phải đắp nền cao; đất lấy từ đâu thì chỗ đó thành ao. Sau đó ao gánh thêm nhiều việc khác:
- Điều hoà nhiệt. Gió nam thổi qua mặt ao trước khi vào sân, mát hơn đáng kể so với gió qua đất trống.
- Chứa nước mưa. Sân lát gạch dốc nhẹ ra ao, nước mưa không đọng trong sân.
- Nuôi cá, thả rau. Rau muống, rau rút, bèo cho lợn, cá mè, cá trắm.
- Rửa giặt. Cầu ao bằng tấm đá hoặc ván gỗ là chỗ rửa rau, vo gạo, giặt đồ.
- Tạo cảnh. Nhìn từ hiên nhà, mặt ao phản chiếu trời và bờ tre, mở rộng tầm nhìn.
Ao cũng là mối nguy với trẻ nhỏ. Trong ký ức nhiều làng quê có những tai nạn đuối nước ở ao nhà. Ai muốn giữ ao trong vườn cũ, hay đào ao mới, cần coi an toàn là việc đầu tiên: rào hoặc hàng cây dày ở mép ao phía sân, bậc xuống thoải và có tay vịn, vùng ven nông rồi mới sâu dần, và không để trẻ dưới 5 tuổi chơi gần ao khi không có người lớn sát bên. Trẻ nhỏ có thể chết đuối ở nước rất nông, nên "ao nhỏ" không có nghĩa là an toàn.
Sân gạch: trái tim của sinh hoạt
Sân gạch nằm giữa nhà và ao. Gạch thường là gạch nung đỏ, lát nghiêng hoặc lát phẳng, có khi xen gạch vuông. Mặt sân dốc nhẹ về phía ao hoặc rãnh thoát nước, để mưa rào xong là ráo. Gạch nung có độ xốp, hút bớt nước, mùa hè không nóng rát như bê tông, mùa mưa không trơn bằng xi măng láng.
Sân là chỗ làm việc: phơi thóc ngày mùa, phơi rơm, phơi quần áo. Sân cũng là chỗ của lễ nghi: trải chiếu ngày cưới, ngày giỗ, đặt mâm cỗ. Vì thế sân gần như luôn để trống. Người làng không xếp chậu cây kín sân như kiểu nhiều nhà phố hôm nay; chậu cây, nếu có, đứng ở mép sân, chân hiên, hai bên thềm.
Vườn sau: tre, chuối, cau và nhiều tầng cây
Vườn Bắc Bộ trồng nhiều thứ phục vụ đời sống: cau để ăn trầu và làm cảnh, chuối để ăn quả và lấy lá, tre làm vật liệu và làm rào, nhãn, vải, bưởi, hồng xiêm, mít cho quả, rau gia vị ở luống thấp. Ở đây chỉ nói chúng như các lớp trong bố cục, không đi vào kỹ thuật trồng.
Ông bà xưa có câu "trước cau sau chuối". Cách giải thích thường gặp mang tính thực tế: cau thân thẳng, tán gọn, trồng trước nhà không chắn gió nam và không che nắng sân; chuối lá to, mọc dày, trồng sau nhà để chắn gió bấc và che chỗ bếp, chuồng. Lũy tre bao quanh làng hay quanh vườn cũng đóng vai trò tương tự: tường xanh chắn gió bão, chắn tầm nhìn, tạo ranh giới.
Về bố cục, vườn sau có ba lớp rõ ràng: tán cao (cau, tre, mít, nhãn), tầng giữa (chuối, bưởi, cây bụi), tầng thấp (rau, gừng, sả, lá lốt). Ba lớp này vừa cho năng suất, vừa giữ ẩm cho đất, vừa làm thành tấm nền xanh khi nhìn từ sân vào nhà.
Hàng rào và cổng ngõ
Ranh giới khuôn viên Bắc Bộ hiếm khi là tường cao. Hàng rào thường là cây: cúc tần xén, duối, dâm bụt, tre gai, có nơi xây thấp bằng gạch hoặc đá ong ở vùng trung du. Cổng ngõ có thể chỉ là hai trụ gạch, có nhà làm cổng có mái lợp ngói nhỏ. Chi tiết về các kiểu rào và cổng có bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ cần nhớ: rào cây giữ được vẻ "mềm", hàng xóm vẫn nhìn thấy nhau, gió vẫn lọt qua.
Nơi còn xem được: làng cổ Đường Lâm và các làng ven Hà Nội
Làng cổ Đường Lâm ở vùng Sơn Tây, Hà Nội là nơi dễ tới nhất để thấy kiểu khuôn viên này còn khá nguyên. Nhà, cổng, tường rào ở đây dùng nhiều đá ong, vật liệu đặc trưng của vùng đồi trung du. Đi trong các ngõ, có thể thấy cổng ngõ nhỏ, sân gạch, giếng, vườn sau với cây ăn quả và tre. Nhiều nhà mở cửa cho khách vào xem, nên hỏi chủ nhà trước khi vào.
Ngoài Đường Lâm, các làng ven sông Hồng, sông Đáy, các làng ở Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định cũ vẫn còn rải rác những nếp nhà giữ bố cục ao – sân – nhà – vườn, dù nhiều nơi đã xây thêm nhà mái bằng.
Góc nhìn hôm nay: giữ cái gì khi làm lại
Nhiều gia đình về quê sửa nhà đứng trước lựa chọn: lấp ao lấy đất, đổ bê tông sân, chặt bớt vườn. Trước khi làm, đáng cân nhắc mấy điều:
- Ao là hệ thoát nước của cả khuôn viên. Lấp ao mà không làm hệ thoát nước khác thì sân sẽ ngập mỗi trận mưa to.
- Sân gạch mát hơn sân bê tông. Gạch cũ có thể bóc lên, làm lại lớp nền, lát lại. Nếu buộc phải đổ mới, chọn gạch nung hoặc vật liệu thấm nước.
- Vườn sau là tấm chắn gió mùa đông. Chặt hết cây sau nhà, mùa đông nhà sẽ lạnh hơn rõ rệt.
- Hướng nhà vẫn đáng giữ. Nhà mới nên giữ hướng đón gió mát mùa hè của nhà cũ, trừ khi có lý do khác.
- Ao cần làm lại cho an toàn. Kè bờ thoải, rào phía sân, giữ nước lưu thông hoặc thả cá để không sinh lăng quăng.
Cái hay của vườn làng Bắc Bộ là mọi thứ đều có lý do. Người làm lại vườn cũ chỉ cần hỏi "cái này để làm gì" trước khi bỏ nó đi.
Câu hỏi thường gặp
Bố cục nhà ở nông thôn Bắc Bộ xưa thế nào?
Nhà chính quay hướng nam, trước là sân gạch, trước sân là ao; vườn cây ở phía sau và hai bên; bếp và nhà ngang đặt vuông góc ở một bên sân; quanh khuôn viên là hàng rào cây và cổng ngõ.
Vì sao nhà Bắc Bộ thường có ao trước nhà?
Ao hình thành khi đào đất tôn nền chống lụt. Sau đó ao làm mát gió nam thổi vào nhà, chứa nước mưa từ sân, nuôi cá, thả rau và là chỗ rửa giặt.
"Trước cau sau chuối" nghĩa là gì?
Đó là kinh nghiệm trồng cau trước nhà, chuối sau nhà. Cau thân thẳng, tán gọn nên không chắn gió và nắng ở sân; chuối lá to, mọc dày nên hợp chắn gió bấc và che khu bếp, chuồng phía sau.
Mô hình VAC là gì?
VAC là viết tắt của vườn – ao – chuồng, tên gọi phổ biến từ thập niên 1980 cho mô hình kinh tế hộ ở nông thôn. Về cấu trúc, nó dựa trên bố cục khuôn viên Bắc Bộ đã có từ lâu đời.
Xem vườn làng Bắc Bộ cổ ở đâu gần Hà Nội?
Làng cổ Đường Lâm ở Sơn Tây là nơi dễ tới nhất, với nhà, cổng, tường đá ong, sân gạch, giếng và vườn sau còn khá nguyên. Nhiều nhà mở cửa đón khách, nên hỏi chủ nhà trước khi vào.
