Sân nhà Nam Bộ: hàng rào bông bụp, lối vào và hàng ba hiên rộng

Sân nhà Nam Bộ truyền thống là một khoảng đất rộng, phẳng, nằm giữa con đường hay bến sông phía trước và hàng hiên sâu của ngôi nhà; ranh giới là hàng rào bông bụp hoặc rào cây xén thấp, lối vào thường có cổng gỗ, giàn bông giấy hay hàng cau. Thay vì sân gạch kín như Bắc Bộ, sân Nam Bộ hay là sân đất nện hoặc láng, dành cho phơi lúa, đặt chậu kiểng và đón khách, còn "hàng ba" — mái hiên trước nhà — là nơi người ta ngồi nhiều nhất trong ngày. Đó là câu trả lời cho khí hậu hai mùa mưa nắng, đất phẳng và nhiều kênh rạch.

Khí hậu quyết định bố cục

Nam Bộ có hai mùa rõ: mùa mưa khoảng từ tháng 5 tới tháng 11, mùa khô phần còn lại của năm. Nắng gắt quanh năm, ít gió lạnh. Từ đó, nhà và sân Nam Bộ ưu tiên ba việc: che nắng, thoát nước nhanh và thông gió. Khác với Bắc Bộ phải chắn gió bấc mùa đông, ở đây người ta muốn gió thổi xuyên qua nhà càng nhiều càng tốt.

Đất đồng bằng sông Cửu Long thấp, nhiều nơi ngập theo con nước. Nhà thường đắp nền cao hơn mặt sân, sân cao hơn lối đi, lối đi cao hơn mương. Mỗi bậc chênh vài tấc đủ để nước rút ra ngoài, không vào nhà.

Hàng ba: phòng khách không tường

"Hàng ba" là cách người Nam Bộ gọi phần hiên trước nhà, nằm dưới mái chìa, có hàng cột đỡ phía ngoài. Hàng ba rộng, có khi bằng cả một gian nhỏ. Đây là chỗ đặt bộ ván, cái võng, bộ bàn ghế tiếp khách quen, chỗ phơi lúa giống khi trời mưa, chỗ con nít chơi trưa.

Về bố cục vườn, hàng ba là vùng chuyển tiếp: không hẳn trong nhà, không hẳn ngoài sân. Nó che nắng cho mặt tường trước, giữ cho trong nhà mát. Ngồi ở hàng ba nhìn ra sân là góc nhìn quan trọng nhất của cả khu vườn. Vì thế thứ gì đặt ngoài sân cũng nên được nghĩ từ góc ngồi này: chậu kiểng nào nằm trong tầm mắt, cây nào cho bóng, lối vào hiện ra thế nào.

Sân trước: rộng, phẳng, nhiều việc

Sân nhà Nam Bộ xưa có thể là đất nện, đất trộn vôi, gạch tàu lát, hoặc láng xi măng ở những nhà xây về sau. Gạch tàu, loại gạch nung đỏ vuông, rất phổ biến ở miền Tây; nó mát chân và thoát nước khá.

Sân để phơi lúa, phơi khô cá, phơi củi, và để dựng rạp ngày đám cưới, đám giỗ. Vì thế giữa sân để trống. Cây kiểng, nếu có, đứng ở hai bên mép sân hoặc dọc lối vào. Nhiều nhà có cặp chậu kiểng lớn đặt đối xứng hai bên bậc lên hàng ba, hoặc một hòn non bộ nhỏ ở góc sân.

Một số nhà khá giả ở miền Tây có sân trước được chăm như vườn cảnh, với hàng chục chậu kiểng xếp dọc lối đi. Nhà cổ Bình Thuỷ ở Cần Thơ là ví dụ quen thuộc: mặt sân có nhiều chậu cây kiểng sắp quanh nhà chính, khách đứng giữa sân nhìn được trọn mặt tiền.

Hàng rào bông bụp và các kiểu rào miền Tây

Bông bụp là tên miền Nam gọi cây dâm bụt (Hibiscus rosa-sinensis). Rào bông bụp mọc dày, xén được, ra hoa đỏ gần như quanh năm ở xứ nóng. Nó là hình ảnh quen của ngõ quê miền Tây: hai bên lối đi là hai hàng bông bụp, đầu ngõ có cổng gỗ hoặc giàn bông giấy.

Chiều cao rào ở thôn quê Nam Bộ thường vừa phải: đứng ngoài nhìn được vào sân, người trong nhà thấy được ai đi ngoài lộ. Đây là nếp sống cởi mở của miệt vườn, nơi hàng xóm gọi nhau qua hàng rào.

Lối vào: từ bến sông hay từ lộ

Ở những vùng kênh rạch, nhiều nhà xưa quay mặt ra sông vì thuyền ghe là phương tiện chính. Lối vào bắt đầu từ bến: vài bậc đất hoặc bậc gạch, một cây cầu ván ngắn bắc qua mương, rồi con đường nhỏ dẫn lên sân. Khi đường bộ mở rộng, nhiều nhà có thêm cổng ra lộ, và mặt "trước" dần chuyển hướng.

Lối vào thường được nhấn bằng một trong mấy cách:

• Hàng cau hai bên. Thân thẳng, tán gọn, tạo nhịp như hàng cột, không che nắng sân.
• Giàn bông giấy trên cổng. Bông giấy chịu nắng hạn, hoa nhiều màu, phủ kín cổng trong mùa khô.
• Hai chậu kiểng hai bên cổng. Mai vàng, kiểng lá, đặt đối xứng.
• Lối đi lát gạch tàu hoặc đất nện có viền cỏ. Đi dưới mưa không lấm chân.

Cây ăn trái trong vườn nhà Nam Bộ là chuyện của một bài khác. Ở đây chỉ cần biết trong bố cục, chúng thường đứng phía sau và hai bên nhà, tạo nền xanh và bóng mát, còn phần trước để thoáng.

Cây cho sân trước: chọn theo bóng và theo tầm nhìn

Sân trước Nam Bộ cần bóng mát nhưng không được tối. Người xưa thường có một cây lớn ở góc sân chứ không ngay giữa: cây mận, cây khế, cây xoài, hay cây bàng ở những nhà gần lộ. Bóng cây che một góc cho người ngồi, phần sân còn lại vẫn có nắng để phơi.

Chậu kiểng thường là mai vàng, sứ, cây kiểng lá, xếp quanh bậc thềm. Mai vàng đặt ở vị trí trang trọng nhất, nhìn thẳng từ hàng ba, vì nó là nhân vật chính ngày Tết. Cách chăm và tạo thế mai không phải chuyện của bài này; điều cần nhớ là chỗ đứng: trên nền thoáng, ánh sáng buổi sáng, phía sau không có vật rối mắt.

Cây sứ (hoa đại) và một số cây kiểng có nhựa mủ có thể gây kích ứng da, mắt; nhà có trẻ nhỏ nên đặt chúng xa chỗ trẻ chơi.

Làm sân Nam Bộ cho nhà hôm nay

Người ở nhà phố hay nhà ở ngoại ô Sài Gòn, Cần Thơ vẫn có thể lấy tinh thần sân Nam Bộ:

1. Có một "hàng ba". Kéo mái hoặc mái che nhẹ ra trước cửa một khoảng đủ đặt hai cái ghế. Đây là chỗ ngồi chính, nhìn ra sân.
2. Giữ giữa sân trống. Đặt cây ở mép, ở góc, chừa khoảng giữa cho sinh hoạt.
3. Nền cao, sân dốc ra ngoài. Mưa nhiệt đới đổ dồn, nước phải có đường đi ra rãnh hoặc hố thấm.
4. Rào cây thay tường kín. Một hàng bông bụp hay cây hàng rào xén trước lưới hoặc khung sắt nhẹ cho gió lọt, giảm nóng.
5. Một cây bóng mát ở góc. Chọn loài rễ không phá nền, tán vừa sân; đặt về phía tây để chắn nắng chiều.
6. Không để nước đọng. Mùa mưa, các chậu, lu, vỏ dừa đọng nước là chỗ muỗi đẻ. Đổ nước đọng hằng tuần, lật úp chậu không dùng.