Nhà vườn An Hiên nằm ở Kim Long, bờ bắc sông Hương, cách chùa Thiên Mụ không xa, và thường được xem là nhà vườn Huế tiêu biểu nhất còn giữ được bố cục cổ: cổng ngoảnh ra sông, lối vào thẳng giữa hai hàng cây, bình phong, bể cạn, sân, nhà rường ba gian hai chái và một khu vườn nhiều tầng bao quanh. Kim Long cũng là nơi tập trung nhiều nhà vườn khác như phủ Ngọc Sơn công chúa, vì vùng đất này từng là nơi đặt phủ chúa Nguyễn trong thế kỷ 17 và về sau là nơi ở của nhiều hoàng thân, quan lại.
Kim Long: vì sao nhà vườn mọc lên ở đây
Kim Long là dải đất phù sa ven bờ bắc sông Hương, phía thượng lưu kinh thành Huế. Sử chép năm 1636 chúa Nguyễn Phúc Lan dời phủ về Kim Long, và phủ chúa ở đây tới năm 1687, khi chúa Nguyễn Phúc Thái dời về Phú Xuân. Khoảng nửa thế kỷ là thủ phủ, Kim Long thành nơi tụ cư của quan lại, người hầu, thợ thủ công. Khi nhà Nguyễn đặt kinh đô ở Huế, vùng này vẫn là nơi nhiều hoàng thân và quan chức chọn làm nhà.
Đất Kim Long có ba lợi thế cho nhà vườn: đất phù sa tốt cho cây ăn trái, gần sông để đi lại bằng thuyền, và đủ xa trung tâm để có khuôn viên rộng. Ca dao còn câu "Kim Long có gái mỹ miều / Trẫm thương trẫm nhớ trẫm liều trẫm đi", cho thấy trong trí nhớ dân gian đây là vùng đất trù phú, đẹp người đẹp cảnh. Câu này là ca dao truyền miệng, không gắn được với một vị vua cụ thể nào theo sử liệu.
Nhà vườn An Hiên: lai lịch theo lời giới thiệu phổ biến
Lai lịch An Hiên được kể lại khá thống nhất trong các tài liệu giới thiệu du lịch và báo chí Huế, dù chi tiết năm tháng nên đọc với chút thận trọng. Theo đó, khu vườn được dựng vào cuối thế kỷ 19, ban đầu gắn với một công chúa nhà Nguyễn. Khoảng giữa thập niên 1930, khuôn viên đổi chủ, về tay một vị quan triều Nguyễn và từ đó mang tên An Hiên. Về sau, nhà vườn thuộc về một gia đình ở Huế, những người đã giữ gìn và mở cửa cho khách tới xem suốt nhiều thập kỷ.
Diện tích thường được giới thiệu khoảng 4.600 m². Con số này lớn so với nhà phố hôm nay nhưng là cỡ trung bình khá của nhà vườn Huế xưa. Điều làm An Hiên nổi tiếng không nằm ở độ lớn mà ở chỗ bố cục còn gần như nguyên vẹn.
Đi một vòng An Hiên: đọc bố cục
Cổng và lối vào
Cổng An Hiên ngoảnh về phía sông Hương. Đây là chi tiết quan trọng: thời xưa người ta đi lại bằng thuyền nhiều hơn đường bộ, nên mặt tiền hướng ra sông. Cổng xây gạch, có mái, đắp trang trí ở phần trên. Từ cổng, một lối đi thẳng dẫn vào trong, hai bên trồng cây. Lối vào này dài, tạo cảm giác tách khỏi đường làng trước khi tới nhà.
Bình phong, bể cạn và sân
Cuối lối đi là bình phong và bể cạn, cụm cảnh chắn trước nhà chính theo đúng bố cục nhà vườn Huế. Sau đó là sân trước, nơi đặt chậu kiểng hai bên. Từ sân nhìn vào là nhà rường gỗ ba gian hai chái, mái ngói, nền cao.
Khu vườn
Khu vườn An Hiên được nhắc nhiều vì sự đa dạng: cây ăn trái của miền Trung như măng cụt, thanh trà, vú sữa, mít, cùng nhiều loại cây hoa, cây cảnh. Các bài giới thiệu thường nói vườn có hàng trăm loài cây, nhưng con số cụ thể khác nhau tuỳ nguồn nên không cần nhớ. Điều đáng học là cách các tầng cây đan nhau, giữ cho khuôn viên luôn mát và có thứ để ngắm quanh năm.
Những nhà vườn khác ở Kim Long và quanh Huế
| Nơi | Vị trí | Điểm đáng xem về vườn |
|---|---|---|
| Nhà vườn An Hiên | Kim Long, bờ bắc sông Hương | Bố cục trục rõ ràng, cổng hướng sông, vườn cây nhiều tầng |
| Phủ Ngọc Sơn công chúa | Kim Long | Phủ đệ của một công chúa nhà Nguyễn, có khuôn viên vườn, ngày nay đón khách tham quan |
| Các nhà vườn Vỹ Dạ | Bờ nam sông Hương, phía đông kinh thành | Nhiều nhà vườn nhỏ hơn, cây cối sát mép nước, gắn với hình ảnh thôn Vỹ trong thơ |
| Các nhà vườn Phú Mộng, Thuỷ Biều | Thượng lưu sông Hương | Vườn thanh trà, nhà vườn còn đậm nếp làng ven sông |
Ngoài ra, nhiều phủ đệ của hoàng thân nhà Nguyễn ở Huế cũng có vườn. Mỗi phủ một vẻ, nhưng chung một cấu trúc: cổng, bình phong, sân, nhà chính, vườn. Ai muốn đi một vòng có thể hỏi Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế hoặc các công ty lữ hành địa phương về những nhà vườn đang mở cửa.
Bài học bố cục từ An Hiên
Đứng ở sân An Hiên, người làm vườn hôm nay có thể rút ra mấy điều cụ thể:
- Mặt tiền hướng về cái đẹp nhất xung quanh. An Hiên quay ra sông. Nhà hôm nay cũng nên hỏi: cửa sổ phòng khách nhìn ra đâu, sân trước nhìn ra đâu. Nếu có một cây lớn, một mảng trời, một con kênh, hãy để vườn mở về phía đó.
- Lối vào dài tạo nhịp chậm. Không ai thấy hết khu vườn từ cổng. Đi từng bước, cảnh mới mở ra. Nhà nhỏ có thể làm điều tương tự bằng cách bẻ lối vào thành một góc, đặt một bụi cây che bớt.
- Một trục, nhiều lớp. Trục cổng – bình phong – nhà giữ trật tự. Vườn hai bên tự do. Trật tự ở giữa, mềm ở xung quanh.
- Cây có ích là cây đẹp. Vườn Huế xưa không phân biệt "cây cảnh" với "cây ăn trái" rạch ròi. Một cây măng cụt có tán tròn, lá bóng, vừa che mát vừa cho quả.
Giữ một nhà vườn khó ở chỗ nào
An Hiên và các nhà vườn Huế đối mặt cùng một loạt khó khăn. Nhà rường gỗ cần trùng tu định kỳ vì mối mọt, ẩm, bão. Vườn rộng cần người chăm quanh năm. Lụt lớn làm ngập và hư cây. Đất đai được chia thừa kế qua nhiều đời nên khuôn viên bị cắt nhỏ. Áp lực du lịch, nếu không điều tiết, có thể làm mòn chính cái hồn yên tĩnh mà khách tìm đến.
Trong những năm gần đây, báo chí Huế nhiều lần đưa tin về chuyện quyền sở hữu, việc tu sửa hay mở cửa của An Hiên. Người đọc muốn ghé nên kiểm tra thông tin mới nhất trước khi đi, vì giờ mở cửa và tình trạng tham quan có thể thay đổi.
Điều này cũng nhắc chủ nhà ở bất cứ đâu: một khu vườn đẹp không phải là thứ làm một lần là xong. Nó sống nhờ người chăm và nhờ một ý đồ được giữ qua nhiều thế hệ.
Đi xem nhà vườn Kim Long thế nào cho có ích
- Đi buổi sáng. Ánh sáng xiên qua tán cây, vườn mát, ít khách.
- Bắt đầu từ cổng. Đừng đi thẳng vào nhà. Đứng ở cổng, nhìn vào, ghi nhận cái gì che, cái gì mở.
- Phác sơ đồ. Một tờ giấy, vài nét: cổng, lối đi, bình phong, sân, nhà, vườn. Tự vẽ giúp nhớ bố cục lâu hơn chụp ảnh.
- Để ý tầng cây. Đứng dưới một tán cây lớn, nhìn lên, nhìn ngang, nhìn xuống đất. Đếm xem có mấy tầng.
- Kết hợp chùa Thiên Mụ. Chùa ở gần, đường ven sông đi bộ hoặc đạp xe được, cho thấy cảnh quan cả dải bờ bắc sông Hương.
- Tôn trọng nhà ở. Nhiều nhà vườn vẫn có người sống. Hỏi trước khi chụp người, không hái quả, không bẻ cành.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn An Hiên ở đâu?
Nhà vườn An Hiên ở khu Kim Long, bờ bắc sông Hương, thành phố Huế, gần chùa Thiên Mụ. Cổng nhà vườn ngoảnh ra phía sông.
Nhà vườn An Hiên có gì đặc biệt?
An Hiên giữ được gần như nguyên vẹn bố cục nhà vườn Huế cổ: cổng hướng sông, lối vào giữa hai hàng cây, bình phong, bể cạn, sân, nhà rường ba gian hai chái và khu vườn nhiều tầng cây. Đó là lý do nó hay được chọn làm ví dụ tiêu biểu.
Vì sao Kim Long có nhiều nhà vườn?
Kim Long từng là nơi đặt phủ chúa Nguyễn từ năm 1636 tới 1687, sau đó vẫn là nơi ở của nhiều hoàng thân, quan lại. Đất phù sa ven sông tốt cho cây ăn trái và đủ rộng để có khuôn viên lớn.
Ngoài An Hiên còn nhà vườn nào ở Huế nên xem?
Có phủ Ngọc Sơn công chúa ở Kim Long, các nhà vườn ở Vỹ Dạ, Phú Mộng, Thuỷ Biều. Nên kiểm tra nơi nào đang mở cửa trước khi đi, vì nhiều nhà vườn vẫn là nhà ở riêng.
Nhà vườn An Hiên rộng bao nhiêu?
Các tài liệu giới thiệu thường ghi khoảng 4.600 m². Đây là cỡ khá của nhà vườn Huế xưa; giá trị của An Hiên nằm ở bố cục còn nguyên chứ không ở diện tích.
