Sân gạch, giếng, bể nước mưa: phần cứng làm nên khung vườn quê Việt

Sân gạch, giếng và bể nước mưa là ba "phần cứng" làm nên khung xương của vườn quê Việt: sân gạch giữ cho khuôn viên khô ráo và là chỗ làm việc, giếng cho nước ăn uống quanh năm, bể nước mưa hứng nước sạch từ mái để dùng mùa khô. Cả ba được đặt theo một logic chung là đường đi của nước — mưa rơi xuống mái, chảy vào bể, tràn ra sân, theo độ dốc ra rãnh và ao. Hiểu logic đó thì khi sửa vườn cũ sẽ biết cái gì nên giữ, cái gì phải làm lại.

Đường đi của nước: chìa khoá của vườn quê

Ở đồng bằng sông Hồng hay miền Trung, mưa có thể đổ cả trăm mi-li-mét trong một trận. Một khuôn viên không tính đường nước sẽ ngập, lầy, rêu và muỗi. Người xưa giải bài toán này bằng một chuỗi rất mạch lạc:

1. Mái nhà hứng mưa, dồn xuống máng hoặc thẳng xuống rãnh quanh nền.
2. Bể nước mưa lấy phần nước sạch nhất từ máng mái để dùng.
3. Sân gạch dốc nhẹ ra một phía, nước mưa chảy trên mặt sân ra rãnh.
4. Rãnh chạy quanh sân hoặc dọc mép, dẫn nước tới ao, mương hoặc chỗ trũng.
5. Ao, mương chứa nước, thấm dần xuống đất, nuôi lại mạch nước giếng.

Thiếu một khâu, cả chuỗi trục trặc. Lấp ao thì sân ngập. Láng bê tông kín không dốc thì nước đọng. Bỏ bể nước mưa thì mất một nguồn nước sạch.

Sân gạch: chọn, lát và giữ

Gạch gì

Sân vườn quê Bắc Bộ thường lát gạch đỏ nung. Có nơi dùng gạch chỉ lát nghiêng (đặt cạnh lên trên), có nơi dùng gạch vuông, gạch lá nem. Vùng Bát Tràng và các lò gạch ven sông Hồng xưa cung cấp gạch cho nhiều làng. Ở miền Trung và miền Nam, gạch tàu vuông là loại hay gặp. Vùng trung du như Sơn Tây thì có cả sân lát đá ong.

Gạch nung có lỗ rỗng nhỏ, hút một phần nước và nhả dần ra khi nắng lên. Nhờ vậy mặt sân mát hơn bê tông vào trưa hè, ít trơn hơn xi măng láng khi mưa. Mạch giữa các viên gạch, nếu không trát kín, còn cho nước thấm xuống nền đất.

Lát thế nào

Sân gạch tốt cần một lớp nền đầm chặt, có độ dốc nhẹ về phía thoát nước. Nhiều thợ cũ chỉ dùng cát hoặc vữa vôi mỏng để đặt gạch, mạch để hở hoặc chèn cát. Kiểu lát này có nhược điểm là cỏ mọc ở mạch và gạch dễ lún nếu nền yếu, nhưng có ưu điểm lớn là thoát nước tốt và sửa dễ: viên nào hỏng thì nạy lên thay viên khác.

Rêu và trơn

Mặt sân gạch phía bắc, chỗ khuất nắng, hay lên rêu xanh. Rêu làm sân trông cổ kính nhưng rất trơn, nhất là với người già. Cách xử lý ưu tiên là cơ học: cọ bằng bàn chải cứng, phơi nắng, cắt bớt cành cây che kín. Hạn chế dùng hoá chất tẩy mạnh vì nước rửa sẽ chảy thẳng xuống ao, vườn.

Giếng: nước sống của khuôn viên

Giếng khơi, tức giếng đào, là nguồn nước ăn uống của phần lớn nhà quê trước khi có nước máy. Giếng thường tròn, thành xây gạch hoặc đá ong, miệng giếng có thành cao ngang đùi, quanh miệng là một vòng sân láng hoặc lát để nước té ra không chảy ngược vào giếng.

Về vị trí, giếng thường đặt gần bếp, ở bên hông hoặc phía sau nhà, xa chuồng trại và hố xí. Lý do thực tế: nước thải thấm ngang trong đất có thể làm bẩn nước giếng nếu khoảng cách quá gần. Người xưa không đo vi khuẩn, nhưng kinh nghiệm nhiều đời đã dạy họ tách giếng khỏi nguồn bẩn.

Về cảnh quan, giếng là một điểm nhấn tự nhiên: hình tròn giữa sân vuông, thành gạch rêu phong, có khi một cây cau hay cây khế đứng cạnh. Nhiều làng còn có giếng làng chung, thường gắn với đình, chùa, là nơi sinh hoạt cộng đồng.

An toàn: giếng cũ không dùng nữa là mối nguy rất lớn với trẻ nhỏ. Thành giếng thấp, nắp gỗ mục, cỏ che miệng giếng đều từng gây tai nạn. Giếng không dùng nên có nắp bê tông hoặc lưới thép chịu lực cố định, hoặc lấp hẳn. Giếng còn dùng phải có thành đủ cao và nắp đậy khi không lấy nước.

Bể nước mưa: kho nước sạch trên mặt đất

Nhiều vùng, nhất là nơi nước giếng nhiễm phèn, mặn hoặc nhiều vôi, nước mưa là nước ăn uống quý nhất. Bể nước mưa xây gạch, trát vữa, đặt sát hiên hoặc đầu hồi nhà, nhận nước từ máng mái. Có nơi dùng chum, vại, lu lớn xếp dọc hiên; miền Tây có những dãy lu da bò hứng nước mưa.

Người dùng nước mưa có kinh nghiệm bỏ đi những phút mưa đầu tiên vì nước đó rửa bụi, lá mục trên mái. Máng dẫn có khi được thiết kế để dễ bẻ hướng: đầu trận cho chảy ra sân, khi mái đã sạch mới cho vào bể.

Bể nước mưa và muỗi

Bể, chum, lu đọng nước là chỗ muỗi đẻ trứng nếu không đậy kín. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết ưa chính kiểu nước sạch, đọng trong vật chứa này. Vì vậy:

• Bể và chum phải có nắp kín, hoặc lưới mịn nếu cần thông hơi.
• Kiểm tra máng mái thường xuyên, tránh lá rác làm máng đọng nước.
• Có nơi thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng vào bể chứa nước không dùng để uống.
• Vật chứa bỏ không như chum vỡ, lốp xe, vỏ dừa phải lật úp hoặc dọn đi.

Sắp ba thứ trong một khuôn viên

Giữ phần cứng khi sửa vườn cũ

Nhiều gia đình về quê sửa nhà hay làm ngược lại thứ tự: đổ bê tông kín sân, lấp giếng, đập bể, rồi sau đó phải đào rãnh, đặt cống, mua bồn chứa. Một số cách làm vừa giữ được hồn cũ vừa tiện hơn:

1. Bóc gạch cũ, làm lại nền, lát lại. Gạch cũ có màu thời gian khó tìm. Lớp nền đầm chặt lại, tạo dốc đúng, rồi lát lại gạch cũ, thay viên vỡ bằng gạch mới cùng cỡ.
2. Giữ giếng như một điểm cảnh. Giếng không dùng có thể làm nắp kín chịu lực rồi đặt chậu cây lên, thành giếng vẫn giữ nguyên hình tròn. Không biến giếng cũ thành bể cá hở nếu nhà có trẻ.
3. Dùng bể nước mưa để tưới. Nếu không uống nước mưa nữa, bể vẫn là nguồn tưới cây rất tốt; chỉ cần nắp kín và vòi lấy nước.
4. Làm rãnh có nắp ghi. Rãnh hở cũ có thể giữ, đậy tấm ghi gang hoặc đá có khe để vừa thoát nước vừa an toàn.
5. Không phủ bê tông toàn bộ. Nếu cần chỗ để xe, đổ một dải bê tông cho bánh xe, phần còn lại lát gạch hoặc trồng cỏ.

Xem ở đâu

Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) có nhiều sân gạch, giếng, tường đá ong còn nguyên. Các làng ven đô Hà Nội, các làng ở Bắc Ninh, Hải Dương cũ còn những nếp nhà có sân gạch và giếng. Ở miền Trung, làng cổ Phước Tích (Huế) còn nhiều nhà rường với sân vườn giữ nếp cũ. Đi xem, hãy chú ý độ dốc của sân: đổ thử một ca nước và nhìn nó chảy về đâu.