Bể cạn là cái bể xây nông, thường hình chữ nhật, tròn, bầu dục hay hình lá, đặt giữa hoặc góc sân để chứa nước quanh chân hòn non bộ. Với sân nhà ở, bể cạn thường sâu khoảng 30–60 cm: đủ cho nước không nóng quá, đủ cho vài con cá nhỏ và chậu súng, mà vẫn dễ vệ sinh. Kích thước mặt bể nên tính theo chiều cao núi và khoảng cách người đứng ngắm, không phải theo diện tích sân còn trống.
Bể cạn để làm gì trong một khoảng sân
Bể cạn có ba việc. Thứ nhất, nó là cái khung cho hòn non bộ: mặt nước bao quanh làm núi thành đảo, tách núi khỏi nền gạch, khiến núi trông cao và xa hơn. Thứ hai, nó điều hoà một góc sân: nước bốc hơi làm mát không khí sát mặt đất, nhất là trong những trưa hè sân gạch hầm hập. Thứ ba, nó là chỗ cho sinh vật nhỏ: vài con cá, chậu súng, cây thuỷ sinh ven bể làm cảnh sống động hơn.
Bể cạn cũng có thể đứng một mình, không có non bộ: một bể nông thả súng trước hiên nhà cũng đã thành một mảng nước. Nhưng khi đi cùng non bộ thì bể phải được tính cùng núi ngay từ đầu, vì móng của núi thường nằm chung hoặc ngay cạnh đáy bể.
Kích thước: tính từ núi và từ chỗ đứng ngắm
Không có kích thước chuẩn cho mọi sân. Người làm non bộ thường cân bể theo mấy mối liên hệ dưới đây, như quy ước nghề chứ không phải quy chuẩn:
- Mặt nước phải nhìn thấy được. Nếu núi chiếm gần hết mặt bể, chỉ còn một rãnh nước hẹp quanh chân núi, thì nước mất vai trò. Nên chừa phần mặt nước ít nhất bằng phần đá chiếm chỗ, và để một khoảng nước rộng hơn ở phía trước, phía người đứng ngắm.
- Núi không nên quá cao so với bề ngang bể. Núi cao vọt trên một bể nhỏ trông chênh vênh như cột. Núi thấp trên bể quá rộng lại lạc lõng. Cách thử đơn giản: dựng tạm vài tấm bìa hay chồng gạch đúng chiều cao dự định, đứng ở chỗ hay ngồi uống trà mà nhìn.
- Khoảng cách ngắm quyết định độ chi tiết. Bể ngay cạnh lối đi thì người ta nhìn gần, mọi mạch vữa đều lộ. Bể ở giữa sân, nhìn từ trong nhà ra, thì khối lớn và đường nét quan trọng hơn chi tiết.
- Chừa lối đi quanh bể. Phải đi lại được quanh bể để vớt lá, tỉa cây, kiểm tra bơm. Bể sát tường hai phía thì mặt sau thành chỗ không ai tới được.
Với sân nhà phố, nhiều bể cạn có chiều dài chừng 1,2–2,5 m. Sân đình, sân nhà vườn rộng thì bể có thể dài gấp mấy lần. Con số này chỉ để hình dung, kích thước đúng là kích thước hợp với sân của chính bạn.
Độ sâu: nông có lợi, nhưng có giới hạn
| Độ sâu nước | Lợi | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dưới 20 cm | An toàn hơn, nhẹ, dễ vệ sinh | Nước nóng nhanh, cạn nhanh, cá khó sống | Bể gương nước, bể trên sân thượng, nhà có trẻ nhỏ |
| Khoảng 30–60 cm | Nhiệt độ ổn hơn, đủ cho cá nhỏ, chậu súng | Cần lưới an toàn nếu có trẻ, cần bơm hoặc cá để chặn muỗi | Bể cạn non bộ thông thường ở sân đất |
| Sâu hơn 60 cm | Nuôi được cá lớn hơn, nước ổn định | Nặng, đào sâu, khó vệ sinh, nguy hiểm hơn | Khi bể cạn kiêm hồ cá, nên thiết kế như hồ cá thực thụ |
Một mẹo hay dùng là làm đáy bể không phẳng: phần sát chân núi nông, có gờ để đặt chậu súng và cây ven nước, phần giữa sâu hơn một chút để cá có chỗ trú nắng. Đáy nghiêng nhẹ về phía lỗ xả giúp xả cặn dễ hơn.
Đừng làm bể sâu chỉ vì "cho đỡ phải châm nước". Bể càng sâu càng nặng, càng phải gia cố, và càng nguy hiểm khi có trẻ con chạy quanh.
Hình dáng và thành bể
Bể vuông, chữ nhật
Hợp với sân gạch thẳng thớm, nhà ống, nhà có kiến trúc đối xứng. Thành bể có thể ốp đá, ốp gạch thẻ, hay để xi măng mài. Bể vuông dễ làm, dễ chống thấm vì ít góc cong.
Bể tròn, bầu dục, hình lá
Mềm hơn, hợp với vườn nhiều cây, sân đất nện. Làm khó hơn một chút ở phần cốp pha và trát. Bể hình lá, hình đám mây hay gặp ở sân đình, nhà thờ họ ở Bắc Bộ.
Chiều cao thành bể
Thành bể cao ngang ghế, chừng 40–50 cm trên mặt sân, cho người ta ngồi được lên mép, nhìn gần cá và cây. Thành bể thấp sát đất làm mặt nước hoà vào sân, nhưng dễ vấp, dễ trượt chân. Nhà có trẻ nhỏ nên chọn thành cao hơn, mặt thành rộng, mép bo tròn.
Mặt thành bể là chỗ người ta tì tay, ngồi, đặt chậu. Nên rộng và phẳng đủ để đặt vững một cái chén trà, và nghiêng nhẹ ra ngoài để nước mưa không chảy ngược vào bể kéo theo đất cát.
Chỗ đặt trong sân
- Trên trục nhìn. Đặt bể ở chỗ nhìn thấy từ cửa chính, từ bàn khách, từ cửa sổ bếp. Bể giấu sau xe máy thì cả năm chẳng ai ngắm.
- Theo nắng. Nắng sáng là tốt nhất. Bể phơi nắng chiều gắt trên nền gạch nóng thì nước ấm lên, rêu tảo phát rất nhanh. Có thể che bằng tán một cây vừa phải hoặc một giàn hoa nhẹ, nhưng tránh cây rụng lá nhiều ngay trên bể.
- Tránh rễ cây to. Rễ cây lớn có thể đội nứt đáy bể sau vài năm. Giữ khoảng cách với gốc cây lớn, hoặc hỏi người làm vườn về loài cây gần đó.
- Tính đường nước. Bể cần ống tràn để khi mưa lớn nước không tràn ra sân, kéo theo cá. Cần lỗ xả đáy dẫn ra hố ga, rãnh thoát nước. Vị trí xa đường thoát nước thì phải đi ống dài, khó hơn.
- Tính đường điện. Bơm và đèn cần nguồn điện chuẩn ngoài trời. Đặt bể gần tường nhà giúp đi dây ngắn hơn, nhưng phải làm chống thấm cho tường.
Cấu tạo một bể cạn nhìn từ mặt cắt
Không đi vào kỹ thuật thi công chi tiết, chỉ để chủ nhà biết đang thuê người làm những lớp gì:
- Nền đất đầm chặt và lớp lót, để bể không lún lệch. Đất yếu, đất mới san lấp thì cần gia cố kỹ hơn.
- Đáy bê tông có cốt thép, thường đổ liền với phần móng chịu hòn non bộ. Đây là chỗ không nên tiết kiệm.
- Thành bể xây gạch hoặc đổ bê tông, liên kết chắc với đáy.
- Lớp chống thấm trong lòng bể, thường làm nhiều lớp và ngâm nước thử trước khi ốp, trát hoàn thiện.
- Ống chờ: ống xả đáy, ống tràn, ống luồn dây bơm, ống cấp nước, đặt sẵn trước khi đổ bê tông. Đục sau là phá lớp chống thấm.
- Lớp hoàn thiện: ốp đá, gạch, trát vữa mài, hoặc phủ một lớp sỏi đáy.
Bê tông và vữa xi măng mới làm nước có tính kiềm mạnh. Bể mới nên ngâm, xả, rửa vài lượt trước khi thả cá. Người làm lâu năm thường thả thử vài con cá khoẻ, dễ nuôi, quan sát một thời gian rồi mới thả cá quý.
Bể cạn và an toàn
Trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước ở bể chỉ sâu vài chục phân, thậm chí ít hơn, vì khi ngã úp mặt các bé không tự gượng dậy được. Đuối nước xảy ra nhanh và lặng lẽ, không có tiếng kêu. Nếu nhà có trẻ nhỏ:
- Đặt lưới thép không gỉ hoặc lưới thép mạ có ô nhỏ, đủ cứng chịu được sức nặng một người lớn, ngay dưới mặt nước. Cá và súng vẫn sống được, trẻ ngã vào chỉ ướt chân tay.
- Hoặc rào quanh bể bằng hàng rào thấp có cổng, chốt cổng đặt cao ngoài tầm tay trẻ.
- Không có biện pháp nào thay được việc người lớn trông. Không để trẻ ra sân có nước một mình.
Bể đứng yên cũng là nơi muỗi đẻ trứng. Cho nước tuần hoàn qua bơm mỗi ngày, thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng, và vớt lá mục thường xuyên. Bơm và đèn phải đi qua thiết bị chống giật, ổ và phích chống nước, do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay: đo trước, đổ bê tông sau
Lỗi đắt nhất khi làm bể cạn là đổ bê tông xong mới thấy bể to quá, sâu quá, hoặc đặt sai chỗ. Trước khi thuê thợ, hãy căng dây hay rắc vôi bột trên sân theo đúng hình bể dự định, để đó vài ngày. Đi lại quanh nó, dắt xe qua nó, ngồi trong nhà nhìn ra. Ghi lại giờ nắng chiếu vào chỗ đó. Chừng ấy việc không tốn gì mà tránh được rất nhiều tiếc nuối.
Muốn học thêm, hãy để ý bể cạn ở sân đình, sân chùa, nhà thờ họ cổ: bể thường có tỷ lệ rất cân với sân, thành bể đủ rộng để ngồi, mặt nước chừa nhiều. Đó là kinh nghiệm của nhiều thế hệ thợ, đáng học hơn mọi bản vẽ mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Bể cạn non bộ nên sâu bao nhiêu?
Với sân nhà ở, bể cạn thường sâu khoảng 30–60 cm, đủ giữ nhiệt độ ổn và nuôi vài con cá nhỏ. Nhà có trẻ nhỏ nên làm nông hơn hoặc có lưới thép chịu lực dưới mặt nước. Nếu muốn nuôi cá lớn thì nên thiết kế như hồ cá với hệ lọc riêng.
Bể cạn có cần chống thấm không?
Có. Bể xây gạch hay bê tông đều cần lớp chống thấm trong lòng bể và nên ngâm nước thử vài ngày trước khi hoàn thiện. Bể thấm không chỉ hao nước mà còn làm ẩm nền sân, chân tường gần đó.
Bể cạn mới xây có thả cá ngay được không?
Không nên. Xi măng mới làm nước có tính kiềm cao, có hại cho cá. Nên ngâm, xả và rửa bể vài lượt, thả thử vài con cá khoẻ để quan sát trước khi thả cá chính.
Bể cạn đặt ở đâu trong sân là đẹp?
Chỗ đẹp nhất là trên trục nhìn chính, thấy được từ cửa nhà hoặc chỗ ngồi uống trà, có nắng sáng, tránh nắng chiều gắt và tránh rễ cây to. Phải chừa lối đi quanh bể và tính đường thoát nước, đường điện từ đầu.
Làm sao để bể cạn không có muỗi?
Giữ nước luôn chuyển động bằng bơm, thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng, vớt lá mục và không để chậu, khay đọng nước quanh bể. Nước tù, nhiều lá mục là điều kiện lý tưởng cho muỗi đẻ trứng.
