Đá làm hòn non bộ xây trong sân ở Việt Nam thường là bốn nhóm: đá vôi (nhiều hốc, nhiều vân, dễ ra dáng núi), đá ong (xốp, màu nâu đỏ, giữ ẩm nên rêu bám nhanh), đá cuội (tròn nhẵn, hợp làm bờ nước và chân núi) và đá nhân tạo (đắp xi măng trên khung, nhẹ, tạo hình tự do). Chọn loại nào tuỳ dáng núi muốn có, sức chịu của nền và nguồn đá sẵn có gần nhà. Điều quan trọng nhất là dùng một loại đá chủ đạo cho cả hòn núi và đá phải có nguồn gốc hợp pháp.
Vì sao chọn đá là việc quyết định
Cây có thể thay, nước có thể làm lại, nhưng đá đã ghép vào núi thì gần như ở đó mãi. Đá quyết định dáng núi, màu của cả góc sân, cách rêu mọc, và cả chuyện nước trong bể thay đổi ra sao theo thời gian. Kế Thành trong Viên Dã, sách lý luận vườn Trung Hoa khắc in khoảng năm 1634, dành hẳn một phần bàn chuyện chọn đá, xem đá như vật liệu đắt giá nhất của vườn về công sức. Ở Nhật, Sakuteiki, sách làm vườn cổ nhất còn lại của nước này, có lời khuyên quen thuộc là khi đặt đá hãy thuận theo "ý muốn" của đá: nhìn hình dạng tự nhiên của từng tảng mà quyết định nó đứng hay nằm, quay mặt nào ra ngoài.
Áp vào sân nhà Việt, nguyên tắc đơn giản: chọn đá theo dáng núi bạn muốn, chứ đừng mua một đống đá lạ rồi cố ép chúng thành núi.
Bốn nhóm đá thường dùng
| Loại đá | Đặc điểm nhìn thấy | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá vôi | Xám, xám xanh, nhiều hốc, gân, vân dọc do nước bào mòn | Dễ ra dáng núi đá vôi kiểu Hạ Long, Ninh Bình; nhiều tảng có sẵn hốc trồng cây | Rất nặng; làm nước hơi cứng và tăng tính kiềm nhẹ; mép sắc |
| Đá ong | Nâu đỏ, nâu vàng, lỗ chỗ như tổ ong | Xốp, giữ ẩm, rêu và dương xỉ bám nhanh; màu ấm, rất "quê" | Khó ra đỉnh núi nhọn; mặt bở dần theo năm; dễ bám bẩn, cặn |
| Đá cuội | Tròn, nhẵn, nhiều màu | Hợp làm bờ nước, bãi sỏi, chân núi, lòng suối | Khó ghép lên cao; trông lạc nếu trộn với đá vôi gồ ghề |
| Đá nhân tạo | Đắp vữa xi măng trên khung thép, lưới, tạo vân giả | Nhẹ hơn, làm được núi to, cao, nhiều hang; giấu ống bơm dễ | Cần thợ có tay nghề; làm vụng trông như tượng xi măng; phải chống thấm kỹ |
Đá vôi: lựa chọn kinh điển
Phần lớn hòn non bộ ở miền Bắc dùng đá vôi, vì đây là loại đá có sẵn ở các vùng núi đá vôi như Ninh Bình, Thanh Hoá, Hà Nam, Hoà Bình, và vì đá vôi bị nước mưa hoà tan dần qua hàng triệu năm nên có sẵn những hốc, khe, gân như núi thu nhỏ. Đá vôi đẹp cho non bộ là đá có vân dọc, nhiều lớp, có hốc tự nhiên. Đá tròn trịa, mặt trơn lại khó dùng.
Một điều ít ai nói: đá vôi hoà tan chậm trong nước, làm nước trong bể cứng hơn và kiềm hơn một chút. Với cá cảnh thông thường và súng, điều này thường không đáng lo. Với cá cần nước mềm, nên hỏi người bán cá.
Đá ong: mềm và ấm
Đá ong quen thuộc ở vùng Sơn Tây, Thạch Thất (Hà Nội) với những bức tường làng cổ Đường Lâm. Đá ong có màu ấm và xốp, rêu mọc rất nhanh, chỉ vài mùa mưa đã phủ xanh. Đá ong hợp với non bộ thấp, kiểu đồi, kiểu núi già, hơn là đỉnh nhọn vút. Hòn non bộ đá ong đặt cạnh sân gạch đỏ, tường đá ong trông như sinh ra ở đó.
Đá cuội: cho nước, không cho núi
Đá cuội tròn nhẵn vì đã lăn qua dòng sông. Chính vì thế nó gợi nước: rải dưới chân thác, làm bãi bờ nước, làm lòng suối. Ghép đá cuội thành đỉnh núi thì trông như đống bi. Dùng đá cuội ở phần thấp, đá vôi hoặc đá ong ở phần núi, là cách phối nhiều người làm.
Đá nhân tạo: khi núi cần to
Khi muốn núi cao, nhiều hang, hoặc khi nền không chịu nổi khối đá thật, người ta làm khung thép, bọc lưới, đắp vữa tạo hình, rồi khắc vân, tô màu giả đá. Làm khéo, sau vài năm rêu bám thì khó nhận ra. Làm vụng thì nhìn rõ những vệt vữa đều đặn, những hốc tròn y nhau, màu sơn bóng. Muốn kiểm tra tay nghề thợ, hãy xin xem những hòn họ làm đã đứng ngoài trời vài năm.
Cách nhìn một tảng đá
- Vân và thớ. Đá có vân chạy theo một hướng. Khi ghép, các tảng nên cùng hướng vân (thường là dọc cho núi cao, ngang cho núi thoải), nhìn mới giống một khối núi chứ không như đá đổ.
- Mặt đẹp. Mỗi tảng có một hai mặt đẹp nhất. Đánh dấu bằng phấn ngay khi nhận đá, để lúc ghép không quên quay mặt đó ra phía người ngắm.
- Hốc trồng cây. Hốc sâu, có đáy, giữ được đất là quý. Hốc thủng xuyên thì dùng làm cửa hang hoặc chỗ nước chảy qua.
- Chân đá. Tảng định làm đỉnh cần có một đầu nhỏ, sắc, đầu kia rộng làm chân. Tảng định làm chân núi cần đáy rộng, vững.
- Màu. Đá cùng một mỏ thường cùng tông. Trộn đá vôi xám với đá ong đỏ trong cùng một khối núi rất khó đẹp.
Đá phải có nguồn gốc hợp pháp
Đây không phải chuyện phụ. Non bộ là mô phỏng núi, không phải là lấy núi về nhà.
- Không dùng san hô. San hô là sinh vật biển, khai thác san hô bị cấm. Những khối "đá san hô" trắng xốp bán trôi nổi thường có nguồn gốc không rõ ràng. Rạn san hô mất đi phải mất rất nhiều năm mới hồi lại, có khi không hồi lại được.
- Không lấy đá từ hang động, danh thắng, di sản. Nhũ đá trong hang, đá ở các khu danh thắng là tài sản chung. Bẻ một mẩu thạch nhũ là xoá đi hàng nghìn năm tạo hình của nước.
- Không đào đá, bứng cây từ rừng. Luật Lâm nghiệp 2017 và các quy định liên quan bảo vệ rừng và tài nguyên rừng. Cây lớn cho non bộ nên mua từ vườn ươm.
- Mua từ nơi có mỏ, có hoá đơn. Đá vôi, đá ong, đá cuội từ các mỏ được cấp phép, các cơ sở chế tác đá có địa chỉ rõ ràng. Hỏi thẳng người bán đá lấy ở đâu.
Những gì làm việc chọn đá tốn kém
Không bàn giá, chỉ nói những gì đẩy khối lượng công việc lên để chủ nhà biết đường cân nhắc:
- Đá to, liền khối. Một tảng lớn cần xe cẩu, cần người khiêng, có khi cần mở rộng cổng.
- Đá ở xa. Vận chuyển đá đường dài thường mất công hơn cả bản thân viên đá.
- Đá hiếm, dáng lạ. Đá càng "có thế" càng được người bán nâng niu. Nhưng non bộ đẹp thường nhờ ghép khéo nhiều tảng bình thường hơn là nhờ một tảng lạ.
- Đá phải đục, khoan. Khoan lỗ đi ống bơm, đục hốc trồng cây mất nhiều công.
Cách tiết kiệm: dùng đá có sẵn trong vùng, chọn nhiều tảng cỡ vừa thay vì vài tảng khổng lồ, dùng đá nhân tạo cho phần lõi khuất bên trong và đá thật cho mặt nhìn thấy.
Đá và an toàn
Đá rất nặng. Đá vôi đặc có khối lượng riêng khoảng 2,5–2,7 tấn mỗi mét khối, gấp hơn hai lần rưỡi nước. Một hòn non bộ cỡ vừa đã có thể nặng nhiều tấn. Đặt trên sân đất thì cần móng. Đặt trên sân thượng, ban công, mái nhà để xe thì bắt buộc phải hỏi kỹ sư kết cấu, thường phải đặt trên dầm, cột chứ không đặt giữa ô sàn. Khi vận chuyển, ghép đá, cần đồ bảo hộ và đủ người; đá vôi mép sắc dễ cứa tay.
Hòn non bộ hoàn thiện cũng phải vững trước mưa bão và trẻ con leo trèo. Các tảng trên cao phải được neo bằng thép hoặc vữa đủ chắc, không chỉ đặt chồng lên nhau.
Góc nhìn hôm nay: đi xem đá trước khi mua
Cách tốt nhất để hiểu đá là ra tận bãi đá, đi xem và chạm vào. Đem theo ảnh sân nhà, ảnh những hòn non bộ bạn thích, và một ý định rõ ràng: núi cao hay núi thấp, có thác hay không. Chọn tảng đỉnh trước, rồi chọn các tảng còn lại cùng tông, cùng vân. Nếu có dịp, hãy ghé các vùng núi đá vôi như Tràng An, Tam Cốc ở Ninh Bình để nhìn núi thật: cách vách đá dựng lên khỏi mặt nước, cách cây bám vào khe đá, cách các đỉnh núi xếp lớp xa gần. Núi thật là bản mẫu tốt nhất cho núi thu nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Làm hòn non bộ nên dùng đá gì?
Phổ biến nhất là đá vôi vì có nhiều hốc, vân, dễ ra dáng núi. Đá ong hợp với non bộ thấp, màu ấm, dễ lên rêu. Đá cuội dùng cho bờ nước và chân núi. Đá nhân tạo dùng khi cần núi to, nhẹ hoặc nhiều hang.
Đá ong và đá vôi làm non bộ khác nhau thế nào?
Đá vôi xám, nặng, nhiều gân và hốc, hợp với núi cao, đỉnh nhọn kiểu núi đá vôi. Đá ong nâu đỏ, xốp, giữ ẩm tốt nên rêu và dương xỉ bám nhanh, hợp với núi thấp, dáng đồi. Hai loại khác tông màu nên ít khi trộn trong cùng một khối núi.
Có được dùng đá san hô làm non bộ không?
Không nên và không được. San hô là sinh vật biển, khai thác san hô bị cấm và rạn san hô cần rất nhiều năm mới hồi phục. Hãy dùng đá vôi, đá ong, đá cuội từ mỏ được cấp phép hoặc đá nhân tạo.
Đá nhân tạo làm non bộ có bền không?
Đá nhân tạo đắp trên khung thép, làm đúng kỹ thuật và chống thấm tốt có thể đứng ngoài trời nhiều năm, rêu bám vào trông rất tự nhiên. Độ bền và vẻ đẹp phụ thuộc nhiều vào tay nghề thợ, nên xem những hòn họ đã làm vài năm trước.
Đá vôi có làm hại cá trong bể non bộ không?
Đá vôi hoà tan chậm, làm nước hơi cứng và kiềm hơn. Với cá cảnh phổ thông và cây thuỷ sinh thông thường, điều này ít khi gây vấn đề. Nếu nuôi loài cá cần nước mềm, nên hỏi kỹ người bán cá hoặc chọn loại đá khác cho phần ngập nước.
