Bố cục núi non bộ: chủ sơn, thứ sơn và khoảng trống cho cảnh có hồn

Bố cục hòn non bộ xoay quanh ba thứ: một chủ sơn (đỉnh chính, cao nhất, đứng lệch khỏi tâm bể), một hai thứ sơn (đỉnh phụ thấp hơn, đỡ cho chủ sơn) và khoảng trống (mặt nước, thung lũng, khe hở để mắt nghỉ). Núi đẹp khi các đỉnh không cao bằng nhau, không thẳng hàng, không cách đều, và nhìn vào thấy có lớp gần, lớp xa. Phần lớn non bộ hỏng không vì đá xấu mà vì đỉnh nào cũng muốn làm chính.

Chủ sơn: một nhân vật chính

Chủ sơn là đỉnh cao nhất và cũng là khối "nặng" nhất về thị giác. Nó quyết định hướng của cả hòn núi. Vài nguyên tắc người làm non bộ hay dùng:

• Đặt lệch tâm. Chủ sơn ngay giữa bể làm cảnh cứng, như cái tháp. Đẩy lệch về một bên, khoảng một phần ba bề ngang, thì cảnh có chuyển động và còn chỗ cho mặt nước.
• Có hướng nghiêng. Đỉnh núi thật thường hơi nghiêng, vách dựng một phía, sườn thoải phía kia. Chủ sơn nên "nhìn" về phía khoảng trống rộng nhất, như người đứng nhìn ra sông.
• Có chân rộng. Núi đứng vững trên chân rộng, thu nhỏ dần lên đỉnh. Núi to ở trên, nhỏ ở dưới trông chênh vênh, dù kết cấu có chắc.
• Không quá cao so với bể. Núi cao mà bể nhỏ trông như cột. Thử dựng tạm bằng gạch, bìa đúng chiều cao trước khi ghép đá thật.

Thứ sơn và những đỉnh nhỏ

Thứ sơn là đỉnh phụ, thấp hơn rõ rệt so với chủ sơn, thường đứng phía sau hoặc bên cạnh. Nó làm chủ sơn có bạn, làm núi có chiều sâu. Sau thứ sơn có thể thêm những mỏm thấp hơn nữa, như núi xa hay đồi ven sông.

Một lối đếm quen thuộc là số lẻ: ba đỉnh, năm đỉnh. Nó không phải luật, mà là kinh nghiệm: số lẻ khó chia đôi đều, mắt không tìm được trục đối xứng nên cảnh tự nhiên hơn. Cách xếp ba đỉnh thành tam giác lệch (không đều cạnh, không cùng hàng) là bố cục an toàn nhất cho người mới.

Ba tầng xa gần và khoảng trống: học từ tranh sơn thuỷ

Hoạ sĩ đời Tống Quách Hi trong Lâm tuyền cao trí nói tới "tam viễn": cao viễn (nhìn từ chân lên đỉnh), thâm viễn (nhìn qua núi trước vào sâu núi sau), bình viễn (nhìn ngang từ núi gần ra núi xa). Hòn non bộ không phải bức tranh, nhưng mượn được cả ba:

1. Cao viễn: một vách dựng đứng, có thác hoặc khe nước chảy dọc, kéo mắt từ mặt nước lên đỉnh.
2. Thâm viễn: núi trước thấp, núi sau cao hơn và lùi vào trong, giữa có khe tối, như có thung lũng sâu phía sau.
3. Bình viễn: những đảo đá thấp, nhỏ dần, trải trên mặt nước về một phía, như dãy núi xa.

Có thêm mẹo làm cảnh sâu hơn: đá phía trước to, chi tiết rõ, cây lá to hơn; đá phía sau nhỏ, mờ hơn, cây lá nhỏ hơn. Mắt sẽ tự hiểu là ở xa.

Khoảng trống: phần quan trọng hay bị quên

Khoảng trống không phải phần còn thừa. Nó là phần làm cho núi được nhìn thấy. Mặt nước rộng phía trước phản chiếu núi. Một khe hở giữa chủ sơn và thứ sơn cho thấy lớp phía sau. Một hang tối dưới chân núi tạo chiều sâu. Nghệ nhân non bộ thường nói tới "khai hợp", mở và khép: chỗ này đá dày đặc thì chỗ kia phải mở ra.

Thử đứng ở chỗ ngắm chính, nheo mắt. Nếu toàn bộ hòn non bộ thành một khối đều đều, không thấy chỗ sáng chỗ tối, chỗ đặc chỗ thưa, thì nên gỡ bớt.

Các kiểu bố cục thường gặp

Một khối chính

Chủ sơn, thứ sơn liền khối, quanh là mặt nước. Hợp với bể cạn giữa sân, nhìn từ nhiều phía. Phải chăm cả mặt sau.

Hai cụm đối đáp

Một cụm lớn (chủ) và một cụm nhỏ (khách) cách nhau một khoảng nước, như hai bờ sông. Có thể nối bằng một cây cầu nhỏ. Cụm nhỏ nên thấp hơn hẳn và nhỏ hơn hẳn, nếu không hai cụm sẽ tranh nhau.

Núi tựa tường

Một mặt nhìn, núi cao dựa lưng vào tường, chân trải ra bể. Kiểu này cần nhất là chiều sâu: tạo khe, tạo lớp, kẻo trông như tấm tường dán đá.

Dãy núi thấp

Không có đỉnh cao vút, mà là một dải núi thấp chạy dài, nhấp nhô, như dãy núi xa nhìn từ đồng bằng. Hợp với bể dài, sân hẹp, và với đá ong.

Ghép đá: từ phác thảo tới khối núi

1. Phác trên giấy. Vẽ mặt đứng nhìn từ chỗ ngắm chính và mặt bằng nhìn từ trên xuống. Không cần đẹp, chỉ cần thấy chủ sơn ở đâu, khoảng trống ở đâu.
2. Bày đá trên nền. Trải đá ra sân, lật từng tảng, đánh dấu mặt đẹp. Chọn tảng cho chủ sơn trước.
3. Dựng thử. Dựng tạm không vữa, chèn bằng gạch, gỗ. Lùi ra chỗ ngắm, nhìn, rồi chỉnh. Bước này có khi mất cả ngày, và đáng mất.
4. Đặt ống, dây trước. Nếu có thác, ống bơm phải luồn qua lòng núi trước khi ghép cố định. Ống lộ trên mặt đá là lỗi khó cứu.
5. Ghép cố định từ dưới lên. Chân trước, đỉnh sau. Mạch vữa nên giấu vào khe, quét màu cho gần màu đá, để rêu phủ dần.
6. Chừa hốc trồng cây. Hốc có đáy, có lỗ thoát nước, đủ đất. Đừng đợi xong núi mới đục.

Những lỗi bố cục hay gặp

• Đỉnh nào cũng cao. Ba bốn đỉnh cao xấp xỉ nhau trông như hàng cột.
• Đối xứng hoàn toàn. Chủ sơn giữa, hai bên hai đỉnh bằng nhau: hợp với cổng chùa hơn là núi.
• Đá xếp thành bậc. Tảng to dưới, tảng vừa giữa, tảng nhỏ trên, đều tăm tắp, như cái tháp.
• Mạch vữa lộ. Vệt xi măng trắng chạy quanh từng tảng phá hết dáng núi.
• Quá nhiều tượng. Chùa, cầu, ông câu, hươu, hạc, thuyền chen nhau. Một hai chi tiết là đủ.
• Cây to hơn núi. Cây nên nhỏ so với đá, như rừng trên núi chứ không như cây trong chậu.

An toàn khi dựng núi

Bố cục đẹp mà đổ là hỏng hết. Đá nặng, nên chủ sơn cao cần lõi neo bằng thép hoặc khung, các tảng trên cao phải liên kết chắc. Non bộ cao quá đầu người, hoặc đặt trên sàn mái, phải hỏi kỹ sư kết cấu. Nhà có trẻ nhỏ thì nên tính trước chuyện trẻ leo trèo: tránh tạo những bậc đá như cầu thang lên đỉnh, tránh mép đá sắc ở tầm tay trẻ, và bể nước quanh chân núi cần lưới chịu lực hoặc rào.

Góc nhìn hôm nay: luyện mắt bằng núi thật và tranh

Bố cục non bộ học được bằng mắt nhiều hơn bằng sách. Ngồi thuyền ở Tràng An hay Tam Cốc, để ý cách các khối núi xếp lớp, đỉnh nào gần, đỉnh nào xa, đâu là khe trống. Xem tranh sơn thuỷ (in trong sách mỹ thuật, trong bảo tàng) để thấy người xưa chừa khoảng trống ra sao. Rồi trở về sân, nhìn lại hòn non bộ của mình, và mạnh dạn gỡ bớt một tảng. Thường thì bớt đi một thứ làm cảnh đẹp lên nhiều hơn thêm vào một thứ.