Thác nước non bộ chạy theo một vòng khép kín: bơm đặt chìm ở bể dưới đẩy nước theo ống giấu trong lòng núi lên một hốc chứa nhỏ trên cao, nước tràn qua mép đá (lưỡi thác) đổ xuống, chảy về bể rồi lại được bơm lên. Ba thứ quyết định thác đẹp hay không là lưu lượng bơm hợp với độ cao và bề rộng mép thác, mép thác làm phẳng và kín để nước không chảy lén sau đá, và bể dưới đủ lớn để chứa lượng nước dồn về khi tắt bơm.
Một vòng nước gồm những gì
| Bộ phận | Việc của nó | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bể dưới (bể chứa) | Chứa nước, đặt bơm | Phải đủ chứa cả lượng nước đang chạy trên thác khi tắt bơm |
| Bơm | Đẩy nước lên cao | Chọn theo độ cao thực tế và lưu lượng cần, không theo con số tối đa ghi trên hộp |
| Rọ lọc thô quanh bơm | Chặn lá, rác, cá nhỏ | Vệ sinh định kỳ, rọ tắc là bơm yếu và nóng |
| Ống dẫn | Đưa nước lên đỉnh | Giấu trong lòng núi, đường kính đủ lớn, ít góc gấp |
| Hốc chứa trên cao | Làm dịu dòng nước trước khi tràn | Nước ra từ ống phun thẳng thì thác giật cục, nên có hốc đệm |
| Lưỡi thác | Mép đá nước tràn qua | Mép phẳng, nhô ra một chút để nước rơi tách khỏi vách |
| Đá hứng, đá dội | Tạo tiếng và bọt | Vị trí đá hứng quyết định tiếng nước |
Chọn bơm: đừng tin con số tối đa
Bơm nào cũng ghi hai con số: lưu lượng tối đa (bao nhiêu lít mỗi giờ) và cột áp tối đa (đẩy cao được bao nhiêu mét). Điều dễ hiểu nhầm là hai con số này không xảy ra cùng lúc. Bơm đạt lưu lượng tối đa khi gần như không phải đẩy lên cao; còn ở cột áp tối đa thì lưu lượng gần bằng không. Mỗi bơm có một đường đặc tính (thường in trên hộp hoặc trong sách hướng dẫn) cho biết ở độ cao 1 m, 1,5 m, 2 m thì còn ra bao nhiêu nước.
Cách chọn gần đúng:
- Đo độ cao thực: từ mặt nước bể dưới tới chỗ nước ra trên đỉnh.
- Cộng thêm phần hao: ống dài, nhiều cút gấp, ống nhỏ đều làm mất sức đẩy. Người làm thường cộng thêm một khoảng cho an toàn.
- Xác định lượng nước muốn có: thác mảnh như sợi chỉ, hay màn nước dày. Nhiều người làm hồ dùng quy ước thô: mỗi cm bề rộng mép thác cần khoảng 100–300 lít mỗi giờ, từ dòng mỏng tới dòng dày. Đây chỉ là con số để khởi đầu, nên thử thực tế.
- Tra đường đặc tính: chọn bơm mà ở độ cao thực (đã cộng hao) vẫn còn đủ lượng nước cần.
- Dư một chút và có van chỉnh: chọn bơm dư nhẹ rồi lắp van trên đường ống để giảm khi cần. Bơm thiếu thì không có cách nào làm thác mạnh hơn.
Bơm chìm đặt trong bể là phổ biến nhất ở non bộ gia đình: gọn, êm, dễ thay. Bơm đặt cạn bên ngoài dùng cho hệ lớn, dễ bảo trì hơn nhưng cần chỗ đặt khô ráo, thoáng, có mái che. Bơm không được chạy khô: khi nước bể cạn dưới mức hút, bơm nóng lên và hỏng rất nhanh.
Lưỡi thác và tiếng nước
Lưỡi thác quyết định dáng nước
Mép thác phẳng, mỏng, nhô ra khỏi vách một chút thì nước rơi thành một tấm màn tách khỏi vách đá. Mép tròn, gồ ghề thì nước bám vách, chảy rì rầm thành nhiều dòng nhỏ. Cả hai đều đẹp, tuỳ ý muốn. Cái phải tránh là mép thác không phẳng ngang: nước sẽ dồn hết về một phía thấp, phía kia khô.
Lỗi phổ biến nhất của thác tự làm là nước "chảy lén": thay vì tràn qua mép đá, nước luồn qua khe phía sau đá, chảy ngầm trong lòng núi, mặt thác chỉ còn một dòng yếu. Cách chữa là trám kín khe phía sau và dưới mép thác bằng vữa hoặc keo chuyên dùng cho hồ, sao cho đường duy nhất của nước là qua mép.
Tiếng nước điều chỉnh được
Tiếng thác phụ thuộc độ cao rơi và thứ nước rơi vào:
- Rơi vào mặt nước sâu: tiếng trầm, êm.
- Rơi vào đá phẳng, nông: tiếng lách tách, vang, có khi chói.
- Rơi qua nhiều bậc thấp: tiếng róc rách, nhỏ, đều.
- Một bậc cao: tiếng ào, to, có thể làm phiền nhà bên cạnh ban đêm.
Muốn chỉnh tiếng, xê dịch tảng đá hứng dưới chân thác, hoặc đổi chiều cao rơi. Nghe thử vào buổi tối, lúc phố yên, trước khi gắn cố định. Ở nhà phố sát vách, một thác róc rách thường dễ sống chung hơn một thác ào ào.
Bể dưới phải đủ lớn: chuyện nhiều người bỏ qua
Khi bơm chạy, một lượng nước luôn nằm trên đường đi: trong ống, trong hốc chứa, trên mặt thác, trong các bậc suối. Khi tắt bơm hoặc mất điện, toàn bộ lượng nước đó chảy dồn về bể dưới. Nếu bể dưới nhỏ, nước tràn ra sân. Ngược lại, khi bật bơm, bể dưới tụt mực nước, có thể tụt xuống dưới miệng hút của bơm, làm bơm chạy khô.
Vì vậy bể dưới phải có "khoảng dư" phía trên mực nước bình thường đủ chứa nước dồn về, và có ống tràn dẫn ra rãnh thoát. Với thác có suối dài nhiều bậc, khoảng dư này lớn hơn người ta tưởng.
Nước hao: bốc hơi, bắn ra ngoài, thấm
Thác nước luôn hao nước. Nắng gió làm nước bốc hơi, nhất là những ngày nóng khô. Bọt nước bắn ra ngoài bể, gió thổi màn nước lệch ra sân. Nếu mực nước giảm nhanh bất thường, nhiều khả năng có chỗ thấm ở mép thác, ống nối hoặc lòng bể. Cách kiểm tra đơn giản: tắt bơm, đánh dấu mực nước, để một ngày. Nếu mực nước gần như giữ nguyên thì chỗ hao nằm ở phần thác, nếu vẫn tụt thì bể thấm.
Nhiều nhà lắp phao cấp nước tự động nối với đường nước sinh hoạt để bể không bao giờ cạn dưới miệng hút. Lưu ý nước máy có thể có clo, châm ít một thì cá thường chịu được, châm một lượng lớn nên để nước nghỉ hoặc hỏi người bán cá.
Lọc cho thác: giữ nước trong và bơm sống lâu
Thác non bộ nhỏ chỉ cần rọ lọc thô quanh bơm và vớt lá hằng ngày. Khi có nuôi cá, nước sẽ nhanh đục, khi đó nên có hộp lọc đặt ở hốc chứa trên đỉnh hoặc bên cạnh bể: nước bơm lên đi qua bông lọc, vật liệu lọc rồi mới tràn xuống thác. Cách này vừa lọc vừa giấu được hộp lọc trong núi. Chi tiết về lọc cơ học, lọc sinh học và đèn UV nói kỹ ở mục ao hồ và hồ cá.
An toàn điện và nước
- Điện: bơm và đèn phải cắm qua thiết bị chống giật (RCD/ELCB), ổ cắm và phích loại chống nước dành cho ngoài trời, dây đi trong ống bảo vệ, đặt nơi không bị ngập. Việc đấu nối nên để thợ điện làm. Rút điện trước khi thò tay xuống bể vệ sinh bơm.
- Trẻ nhỏ: tiếng nước và bọt hấp dẫn trẻ con. Bể dưới thác cần lưới chịu lực ngay dưới mặt nước hoặc rào, và không để trẻ chơi một mình gần đó. Đá quanh thác ướt, trơn, dễ ngã.
- Muỗi: thác chạy đều mỗi ngày giúp nước không tù. Những hốc đá đọng nước khi tắt bơm lại là chỗ muỗi đẻ, nên thiết kế cho hốc thoát hết nước, hoặc thả cá ăn lăng quăng ở bể dưới.
- Kết cấu: thác cao, đặc biệt trên sân thượng, có thêm khối lượng nước và đá rất lớn. Phải hỏi kỹ sư kết cấu.
Góc nhìn hôm nay: chạy bao lâu một ngày
Không cần chạy thác 24 giờ nếu không nuôi cá. Nhiều nhà chạy thác buổi sáng và buổi tối, lúc có người ngắm, dùng hẹn giờ để tiết kiệm điện và giảm hao mòn bơm. Nếu có cá và hộp lọc sinh học, nên chạy liên tục để vi sinh trong lọc sống được và nước có oxy. Khi đi vắng lâu ngày, kiểm tra phao cấp nước và nhờ người xem giúp. Thác nước tốt nhất là thác ít phải nghĩ đến: êm, đều, không tràn, không cạn.
Câu hỏi thường gặp
Thác nước non bộ dùng bơm gì?
Phổ biến nhất là bơm chìm đặt ở bể dưới, có rọ lọc thô bao quanh. Chọn bơm theo độ cao thực tế phải đẩy và lượng nước muốn có trên mép thác, dựa vào đường đặc tính của bơm, không dựa vào con số lưu lượng tối đa ghi trên hộp. Hệ lớn có thể dùng bơm đặt cạn bên ngoài.
Vì sao thác non bộ chảy yếu dù bơm mạnh?
Nguyên nhân hay gặp là nước chảy lén qua khe phía sau đá thay vì tràn qua mép thác, ống quá nhỏ hoặc nhiều cút gấp, hay rọ lọc quanh bơm bị tắc. Cũng có thể bơm đã chọn theo lưu lượng tối đa nên ở độ cao thực tế ra rất ít nước. Trám kín khe sau mép thác và vệ sinh rọ lọc là hai việc nên làm trước.
Làm sao để thác nước non bộ có tiếng hay?
Tiếng nước phụ thuộc độ cao rơi và thứ nước rơi vào. Rơi vào mặt nước sâu cho tiếng trầm, rơi qua nhiều bậc thấp cho tiếng róc rách, rơi vào đá phẳng cho tiếng lách tách. Xê dịch tảng đá hứng và nghe thử lúc tối yên trước khi gắn cố định.
Tắt bơm thì nước tràn ra sân là do đâu?
Khi tắt bơm, nước đang nằm trong ống, hốc và trên các bậc thác dồn hết về bể dưới. Nếu bể dưới không có đủ khoảng dư phía trên mực nước thường và không có ống tràn, nước sẽ tràn ra ngoài. Cần tính khoảng dư này từ lúc thiết kế.
Thác nước non bộ có cần chạy cả ngày không?
Không nuôi cá thì có thể chạy theo giờ bằng hẹn giờ, buổi sáng và buổi tối. Có cá và hộp lọc sinh học thì nên chạy liên tục để vi sinh trong lọc sống và nước đủ oxy. Dù chạy theo giờ, đừng để nước đứng yên nhiều ngày vì dễ sinh muỗi.
