Ao sen trong vườn nhà: đào ao, lót đáy, giữ nước và không bị hôi

Muốn có ao sen trong vườn nhà, cần ba việc: đào ao ở chỗ nhiều nắng, có bậc nông ven bờ và lòng ao không quá sâu (phần lớn giống sen trồng ao ưa mực nước vừa phải, thường dưới một mét); lót đáy cho giữ nước bằng đất sét nện, bạt lót hồ hoặc bê tông chống thấm; và giữ cho ao không hôi bằng cách không để lá mục, bùn thối tích tụ, có cá và cây thuỷ sinh giữ cân bằng. Ao sen nhỏ chỉ vài mét vuông vẫn đủ cho một khóm sen nở mỗi mùa hè.

Chọn chỗ đào ao

• Nhiều nắng. Sen là cây cần nhiều nắng trực tiếp. Ao dưới tán cây to sẽ có lá mà ít hoa, lại hứng lá rụng quanh năm.
• Chỗ thấp tự nhiên, nhưng không phải chỗ ngập úng. Ao ở chỗ trũng thì nước mưa trên sân dồn về, cuốn theo đất, phân bón, rác. Nên có gờ bờ cao hơn mặt sân một chút để nước bẩn không tràn vào.
• Nhìn thấy từ nhà. Ao sen đẹp nhất là lúc sáng sớm, khi hoa mới hé. Ao đặt ở chỗ nhìn ra được từ hiên, từ bàn trà sẽ được ngắm nhiều hơn.
• Xa móng nhà, xa bể phốt, xa giếng. Ao cạnh móng làm ẩm nền; ao cạnh bể phốt có nguy cơ nhiễm bẩn; ao cạnh giếng có thể ảnh hưởng nguồn nước.
• Có chỗ xả tràn. Mưa lớn ao dâng; cần đường tràn ra rãnh thoát, không tràn ngập sân.

Ở làng quê Bắc Bộ, ao thường nằm trước nhà, vừa lấy đất đắp nền, vừa trữ nước, nuôi cá, làm mát. Vườn nhà phố không cần một cái ao lớn như thế, nhưng có thể học chính vị trí ấy: mặt nước phía trước, có nắng, nhìn ra từ nhà.

Hình dáng và mặt cắt ao

Ao sen không cần sâu đều. Mặt cắt hợp lý thường có ba vùng:

Bậc ven bờ không chỉ để trồng cây. Nó là lớp an toàn: người, trẻ nhỏ, thú nuôi trượt chân sẽ chạm bậc nông trước khi rơi xuống chỗ sâu. Bờ dựng đứng xuống nước sâu là kiểu bờ nguy hiểm nhất.

Về hình dáng, ao hình tự do (cong mềm) hợp với vườn kiểu tự nhiên; ao vuông, chữ nhật hợp với sân nhà, nhà vườn có trục rõ. Ao sen trong vườn chùa, nhà thờ họ thường vuông vắn, có bờ xây.

Lót đáy: ba cách giữ nước

Đất sét nện

Cách cổ nhất. Nhiều ao làng được làm bằng cách nện chặt lớp đất sét ở đáy và bờ. Đất sét tốt, nện kỹ, ngấm nước đều thì giữ nước rất lâu. Nhưng cách này chỉ hợp khi đất tại chỗ có nhiều sét hoặc có nguồn sét gần; đất cát, đất pha thì nước rút hết. Bờ đất cũng dễ sạt khi bị chuột, cua đào hang.

Bạt lót hồ

Phổ biến nhất cho ao vườn hiện nay. Tấm bạt cao su (EPDM) hoặc nhựa HDPE trải theo hình ao, mép chôn dưới đá, đất ở bờ. Cần chọn loại ghi rõ an toàn cho cá và cây. Bên dưới bạt phải có lớp vải địa kỹ thuật hoặc lớp cát mịn để rễ cây, đá sắc không đâm thủng; bên trên, nếu có đá, cũng nên lót thêm một lớp. Ưu điểm là làm được hình tự do, nhanh. Nhược điểm là bạt sợ đá sắc, sợ dao kéo khi chăm cây, và mép bạt lộ ra nắng sẽ lão hoá nhanh hơn.

Bê tông chống thấm

Bền, chắc, hợp với ao có bờ xây vuông vắn, ao gần nhà. Cần móng tốt, chống thấm nhiều lớp và ngâm thử. Xi măng mới làm nước kiềm, phải xả rửa trước khi thả cá. Bê tông nứt thì sửa khó hơn bạt.

Trồng sen trong ao: chậu hay thả

Sen lan bằng thân ngầm (ngó sen), rất khoẻ. Thả sen trực tiếp vào đáy ao lớn có bùn thì vài năm sen phủ kín, không còn mặt nước, và rễ có thể làm hỏng bạt lót. Với ao vườn, trồng sen trong chậu lớn đặt chìm dưới nước, hoặc trong một vùng đáy ngăn bằng gạch, là cách giữ cho sen ở đúng chỗ, chừa mặt nước phản chiếu. Phần chọn giống, đất, cách đặt củ và khác biệt giữa sen với súng được nói kỹ trong bài riêng của mục này.

Vì sao ao sen hay hôi, và cách giữ ao không hôi

Mùi hôi ở ao là mùi của phân huỷ yếm khí: lá sen già, hoa tàn, lá cây rụng chìm xuống đáy, mục ra trong lớp bùn thiếu oxy, sinh khí có mùi trứng thối. Ao sen dễ hôi hơn ao thường vì sen có rất nhiều lá to, mỗi mùa thay lá một lượt.

1. Cắt bỏ lá vàng, hoa tàn trước khi chúng chìm. Đây là việc có ích nhất.
2. Không để bùn đáy dày lên mãi. Sen trồng chậu giúp phần đáy ao còn lại sạch, dễ hút cặn.
3. Không dùng phân tươi, phân chuồng chưa hoai bón cho sen. Phân bón thừa là thức ăn cho tảo và vi khuẩn gây mùi.
4. Có nước chuyển động. Một máy bơm nhỏ, một dòng chảy từ bậc nước, hay một vòi sủi khí giúp nước có oxy.
5. Có cá và cây thuỷ sinh. Cá ăn lăng quăng và một phần tảo; cây ven bờ hút bớt dinh dưỡng thừa.
6. Không nuôi quá nhiều cá. Ao sen không phải hồ cá; cá nhiều, ăn nhiều, thải nhiều, nước sẽ nhanh bẩn.

An toàn: ao nhỏ không có nghĩa là an toàn

Trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước ở độ sâu chỉ vài phân nước, vì khi ngã úp mặt các bé không tự ngóc dậy được, và đuối nước xảy ra rất nhanh, rất im lặng. Ao sen có lá sen phủ mặt nước càng nguy hiểm: trẻ nhìn thấy như một mặt phẳng xanh, không biết bên dưới là nước. Nhà có trẻ nhỏ cần:

• Rào quanh ao bằng hàng rào đủ cao, cổng tự đóng, chốt cài cao ngoài tầm tay trẻ; hoặc
• Lưới thép chịu lực, đủ cứng để một người lớn đứng lên, đặt ngay dưới mặt nước toàn bộ phần sâu;
• Bờ thoải có bậc nông, không có bờ dựng đứng;
• Và luôn có người lớn trông khi trẻ ra vườn. Không có biện pháp nào thay được việc này.

Bơm, đèn quanh ao phải đi qua thiết bị chống giật, ổ cắm và dây chuẩn ngoài trời, do thợ điện lắp. Về muỗi: ao sen có cá ăn lăng quăng và nước lưu thông thì ít muỗi; ao tù, không cá, nhiều lá mục là nơi muỗi đẻ lý tưởng.

Những gì làm ao sen tốn kém

Không có con số chung. Những thứ đẩy khối lượng lên: diện tích và độ sâu đào (khối đất phải chở đi), cách lót (bê tông nhiều công hơn bạt), đá kè bờ, bơm và lọc nếu có, rào an toàn. Cách tiết kiệm: làm ao nông và nhỏ, dùng đất đào lên để đắp gờ, đắp đồi quanh ao thay vì chở đi, dùng đá, sỏi địa phương kè bờ, trồng sen trong chậu, làm phần bậc nước và đèn ở đợt sau.

Góc nhìn hôm nay: ngắm và học từ ao sen thật

Hồ sen nổi tiếng nhất nước có lẽ là ở Huế, quanh kinh thành và hồ Tịnh Tâm, và ở Hà Nội với sen Hồ Tây được dùng ướp trà. Đi ngắm vào sáng sớm mùa hè, khi hoa mới nở, sẽ thấy sen đẹp nhất ở mặt nước rộng, có khoảng trống phản chiếu, chứ không phải khi sen phủ kín. Ao làng, ao chùa cũng là bài học: ao vuông, bờ có cầu ao bằng đá, có cây bóng mát một góc chứ không trùm cả ao. Mang những điều đó về, ao nhà dù nhỏ cũng có thể có dáng của một ao sen thật.