Cá koi (tiếng Nhật đầy đủ là nishikigoi, nghĩa là "cá chép gấm") là cá chép được nuôi chọn lọc lấy màu ở vùng núi Niigata, Nhật Bản, từ khoảng đầu thế kỷ 19. Nông dân vùng này nuôi cá chép trong ao ruộng bậc thang để làm thức ăn mùa đông, rồi giữ lại những con đột biến màu và lai chọn qua nhiều thế hệ. Ba dòng nổi tiếng nhất, thường gọi chung là gosanke, là Kohaku (trắng – đỏ), Taishō Sanshoku hay Sanke (trắng – đỏ – đen trên nền trắng) và Shōwa Sanshoku hay Showa (đen – đỏ – trắng trên nền đen).
Từ cá chép ăn thịt đến cá chép gấm
Cá chép (Cyprinus carpio) được con người nuôi từ rất sớm ở cả châu Á lẫn châu Âu. Trong tiếng Nhật, "koi" chỉ đơn giản là cá chép. Vùng núi tuyết phía nam Niigata, quanh các làng Yamakoshi và Ojiya, có những thửa ruộng bậc thang và ao nhỏ trữ nước tưới. Người dân thả cá chép vào ao, đến mùa đông tuyết phủ kín đường thì có cá ăn.
Thỉnh thoảng có những con cá mang mảng màu lạ: đỏ, trắng, vàng nhạt. Thay vì ăn, người nuôi giữ lại, cho sinh sản, chọn tiếp. Quá trình này thường được xếp vào khoảng đầu thế kỷ 19, và kéo dài qua nhiều đời người. Đầu thế kỷ 20, cá koi bắt đầu được biết đến rộng rãi ở Nhật; người ta thường kể tới lần cá koi Niigata được đưa ra trưng bày ở một cuộc triển lãm lớn tại Tokyo năm 1914. Từ đó koi dần lan khắp Nhật Bản, rồi ra thế giới sau giữa thế kỷ 20 khi việc vận chuyển cá sống bằng túi nilon bơm oxy trở nên phổ biến.
Ngày nay Niigata vẫn được coi là quê hương của koi, với nhiều trại nuôi lâu đời. Người chơi koi khắp nơi vẫn tìm về đó, như người mê trà tìm về vùng chè.
Koi khác cá chép thường và cá vàng thế nào
| Đặc điểm | Cá koi | Cá chép thường | Cá vàng |
|---|---|---|---|
| Loài | Cá chép, nuôi chọn lọc lấy màu | Cá chép | Loài khác, gốc từ cá diếc Trung Hoa |
| Râu ở miệng | Có | Có | Không |
| Màu | Trắng, đỏ, đen, vàng, xanh lam xám, ánh kim; hoa văn được chọn lọc | Thường xám, nâu, vàng đồng | Cam, đỏ, trắng, đen; nhiều dáng thân và vây |
| Kích thước trưởng thành | Vài chục phân, có con vượt 70 cm | Tuỳ điều kiện, có thể rất lớn | Thường nhỏ hơn nhiều |
| Cách ngắm | Nhìn từ trên xuống, trong hồ | Nuôi lấy thịt | Nhìn ngang qua bể kính hoặc từ trên |
Koi được chọn màu và hoa văn để ngắm từ trên xuống: sắc nét của mảng đỏ trên lưng, độ trắng sạch của nền, vị trí mảng đen. Đó là lý do hồ koi thường làm để người đứng nhìn xuống, chứ không phải bể kính nhìn ngang.
Ba dòng gosanke
Kohaku
Nền trắng, mảng đỏ trên lưng. Đây là dòng lâu đời và được coi là nền tảng của koi. Người chơi đánh giá Kohaku ở độ trắng của nền (trắng như tuyết, không ố vàng), màu đỏ đậm và đều, mép mảng đỏ sắc gọn, và cách các mảng đỏ phân bố cân đối dọc thân. Một mảng đỏ trên đầu không lan xuống mắt thường được ưa.
Taishō Sanshoku (Sanke)
Nền trắng, có mảng đỏ như Kohaku, thêm những đốm đen nhỏ rải trên nền trắng và trên mảng đỏ. Tên gọi gắn với thời Taishō (1912–1926) của Nhật. Với Sanke truyền thống, đầu thường không có đen.
Shōwa Sanshoku (Showa)
Ba màu như Sanke nhưng màu đen là nền chính, quấn quanh thân thành những vệt lớn và thường có trên đầu, mảng trắng và đỏ nằm trên nền ấy. Tên gọi gắn với thời Shōwa. Phân biệt Sanke với Showa là bài học đầu tiên của người mới: Sanke là cá trắng có đốm đen, Showa là cá đen có mảng trắng đỏ; đen ở đầu thường nghiêng về Showa.
Các dòng thường gặp khác
| Dòng | Nhận diện |
|---|---|
| Tanchō | Toàn thân trắng, chỉ một chấm đỏ tròn trên đỉnh đầu; tên gợi tới loài sếu đầu đỏ |
| Utsurimono | Nền đen với mảng trắng (Shiro Utsuri), đỏ (Hi Utsuri) hoặc vàng (Ki Utsuri) |
| Bekko | Nền trắng, đỏ hoặc vàng, có đốm đen nhỏ trên lưng |
| Asagi | Lưng xanh lam xám với vảy viền tạo hình lưới, hai bên sườn và bụng màu đỏ cam; một trong những dòng cổ |
| Shūsui | Kiểu Asagi nhưng gần như không vảy, chỉ một hàng vảy lớn dọc sống lưng, do lai với cá chép không vảy gốc Đức (doitsu) |
| Ogon | Một màu ánh kim: vàng kim, bạch kim, cam ánh kim |
| Koromo | Giống Kohaku nhưng vảy trên mảng đỏ có viền sẫm xanh hoặc đen |
| Goshiki | Nhiều màu, nền lưới sẫm, mảng đỏ |
| Kin Gin Rin | Không phải một dòng màu mà là kiểu vảy lấp lánh như kim tuyến, có ở nhiều dòng |
| Doitsu | Cũng không phải dòng màu: chỉ kiểu cá ít hoặc không có vảy, gốc từ cá chép châu Âu |
Ngoài ra còn những con koi vây dài, thường gọi koi bướm, là dòng lai được phát triển ngoài Nhật, thân và vây dài mềm mại. Chúng được nhiều người yêu thích nhưng thường không được xếp vào các hạng thi theo chuẩn truyền thống của Nhật.
Koi sống được bao lâu: một con số hay bị thổi phồng
Koi được chăm tốt, trong hồ đủ lớn, nước sạch, có thể sống nhiều chục năm. Câu chuyện nổi tiếng nhất là cá "Hanako" ở Nhật, chết năm 1977, được cho là đã sống hơn 200 năm, dựa trên việc đếm vòng tăng trưởng trên vảy. Con số này là một ước tính gây tranh cãi, nhiều người nghi ngờ phương pháp và độ chính xác của nó, nên không nên coi là kỷ lục đã được khoa học khẳng định. Điều chắc chắn hơn là koi có thể sống lâu hơn cả nhiều loài thú nuôi trong nhà, nên nuôi koi là một cam kết dài hạn.
Nuôi koi trong sân nhà: những điều cốt lõi
- Hồ đủ lớn và sâu, lọc chạy liên tục. Đây là điều kiện tiên quyết; chi tiết ở các bài về hồ koi và lọc trong mục này.
- Cách ly cá mới. Cá mới mua nên được nuôi riêng trong bể cách ly vài tuần trước khi thả chung, để tránh mang bệnh vào hồ. Cá chép và koi có một số bệnh virus nguy hiểm có thể lây cả đàn.
- Cho ăn vừa đủ. Lượng cá ăn hết trong vài phút. Khi nước lạnh vào mùa đông miền Bắc, koi ăn ít hẳn, nên giảm hoặc ngừng cho ăn theo nhiệt độ.
- Bóng mát và oxy. Mùa hè nắng gắt, nước nóng, oxy giảm. Cần bóng mát cho một phần hồ và sục khí.
- Chống cá nhảy và kẻ săn. Koi có thể nhảy khỏi hồ khi nước xấu hoặc bị hoảng. Mèo, chim diệc, cò, rái cá có thể bắt cá ở hồ nông. Mép hồ cao, lưới phủ khi cần.
- Không thả koi ra ao hồ tự nhiên, kênh rạch. Koi là cá chép, ăn tạp, đào bới đáy, có thể làm đục nước và ảnh hưởng tới sinh vật bản địa.
Bài này không bàn chuyện nuôi bao nhiêu con "cho hợp phong thuỷ". Số cá đúng là số mà hồ và hệ lọc của bạn nuôi khoẻ được.
Koi trong khu vườn: đẹp vì chuyển động
Trong thiết kế vườn, koi đóng vai một điểm nhấn chuyển động: những mảng màu trôi chậm dưới mặt nước tối, đổi vị trí mỗi phút. Hồ có đáy tối màu làm màu cá nổi lên rõ hơn. Một chỗ đứng trên cầu đá, một bậc ngồi sát mép, nơi cá quen bơi tới khi thấy người, là thứ làm hồ koi khác một bể nước. Trẻ em đặc biệt thích cho koi ăn; đó cũng là lúc cần người lớn đứng cạnh, vì trẻ hay rướn người ra mép hồ. Hồ koi có trẻ nhỏ trong nhà phải có rào hoặc lưới chịu lực dưới mặt nước, và điện cho bơm, lọc phải có thiết bị chống giật.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Ở Việt Nam có nhiều câu lạc bộ, hội nhóm người nuôi koi, thường tổ chức buổi giao lưu, triển lãm cá. Đến xem một buổi như vậy là cách nhanh nhất để mắt quen với các dòng, nghe người nuôi lâu năm kể về nước, lọc, bệnh. Ở Nhật, vùng Niigata quanh Ojiya và Nagaoka có các trại koi lâu đời và một bảo tàng, trung tâm giới thiệu về nishikigoi ở Ojiya, nơi có thể thấy hồ ruộng bậc thang, quê gốc của loài cá này.
Câu hỏi thường gặp
Cá koi có nguồn gốc từ đâu?
Cá koi là cá chép được nuôi chọn lọc lấy màu ở vùng núi Niigata, Nhật Bản, quanh các làng Yamakoshi và Ojiya, từ khoảng đầu thế kỷ 19. Nông dân nuôi cá chép trong ao ruộng bậc thang làm thức ăn mùa đông rồi giữ lại những con đột biến màu để lai chọn qua nhiều thế hệ.
Gosanke là gì?
Gosanke là cách gọi chung ba dòng koi nổi tiếng nhất: Kohaku (nền trắng, mảng đỏ), Taishō Sanshoku hay Sanke (nền trắng, đỏ, có đốm đen) và Shōwa Sanshoku hay Showa (nền đen, có mảng trắng và đỏ). Đây là ba dòng được người chơi koi coi là nền tảng.
Phân biệt cá koi Sanke và Showa thế nào?
Sanke là cá nền trắng có mảng đỏ và đốm đen nhỏ, đầu thường không có đen. Showa là cá nền đen, màu đen quấn quanh thân thành vệt lớn và thường có trên đầu, mảng trắng và đỏ nằm trên nền đen ấy.
Cá koi sống được bao lâu?
Koi được chăm tốt có thể sống nhiều chục năm. Câu chuyện cá Hanako ở Nhật sống hơn 200 năm là một ước tính dựa trên vòng vảy và còn gây tranh cãi, không nên coi là kỷ lục đã được khẳng định.
Cá koi và cá chép thường khác nhau thế nào?
Koi và cá chép thường cùng một loài; koi là dòng được chọn lọc lấy màu sắc và hoa văn để ngắm. Cả hai đều có râu ở miệng, khác cá vàng là loài không có râu. Koi được nuôi trong hồ để ngắm từ trên xuống, còn cá chép thường nuôi lấy thịt.
