Sen và súng là hai loài khác nhau: sen (Nelumbo nucifera) có lá tròn vươn cao khỏi mặt nước, hoa đứng trên cuống cao, lan rất mạnh bằng ngó; súng (Nymphaea) có lá nổi sát mặt nước với một khe xẻ vào tới cuống, hoa nổi hoặc nhô nhẹ, mọc thành khóm gọn hơn. Trong chậu, sen cần chậu rộng, tròn, đất sét nặng và rất nhiều nắng; súng hợp chậu nhỏ hơn và chịu được ít nắng hơn một chút. Trong ao, cả hai nên trồng trong chậu đặt chìm để kiểm soát, nhất là sen.
Nhận ra sen và súng
| Đặc điểm | Sen | Súng |
|---|---|---|
| Lá | Tròn, không có khe; lá non nổi, lá trưởng thành vươn cao khỏi mặt nước trên cuống cứng | Tròn hoặc hình tim, có khe xẻ từ mép vào tới cuống, nổi sát mặt nước |
| Mặt lá | Nước đọng thành giọt tròn lăn đi, lá không ướt | Mặt lá bóng, nước có thể đọng lại |
| Hoa | Đứng cao trên cuống, thường cao hơn lá hoặc ngang lá | Nổi trên mặt nước hoặc nhô lên một đoạn ngắn |
| Sau khi hoa tàn | Để lại đài sen (gương sen) chứa hạt | Quả chìm xuống nước, không có đài đứng |
| Thân ngầm | Ngó sen chạy dài, lan nhanh, phình thành củ | Thân rễ hoặc củ, mọc thành khóm |
| Màu hoa thường gặp | Hồng, trắng | Rất nhiều màu: trắng, hồng, đỏ, vàng, tím xanh |
Hiện tượng nước lăn thành giọt trên lá sen nổi tiếng tới mức các nhà khoa học gọi là "hiệu ứng lá sen": bề mặt lá có những nốt nhỏ li ti phủ sáp, nước không bám được, cuốn bụi đi theo. Đó là lý do lá sen luôn sạch, kể cả khi mọc ở ao bùn.
Trồng sen trong chậu
Chậu
Ngó sen mọc theo vòng, chạy dọc thành chậu. Chậu tròn giúp ngó cứ thế chạy vòng; chậu vuông có góc, đầu ngó dễ đâm vào góc và gãy. Chậu nên rộng hơn sâu, không có lỗ thoát nước. Với giống sen lớn, chậu cần rất rộng; với các giống sen mini (thường gọi sen bát, sen Nhật), chậu cỡ thau rửa mặt đã nở hoa được.
Đất
Sen cần đất sét nặng, bùn ao, đất thịt nặng. Đất trồng cây chậu thông thường có xơ dừa, trấu, đất tơi xốp sẽ nổi lên và làm nước đục. Đất nên chiếm khoảng một nửa chiều cao chậu, phía trên là nước.
Đặt củ
Củ sen (đoạn ngó có mầm và vài đốt) đặt nằm ngang, mầm hơi chếch lên, ấn nhẹ vào đất, không vùi đầu mầm. Mầm sen rất giòn, gãy mầm là coi như mất củ. Lúc đầu nước chỉ ngập vài phân trên mặt đất, khi lá nổi rồi lá đứng lên mới nâng dần mực nước.
Trồng từ hạt
Hạt sen có vỏ rất cứng; người trồng thường mài thủng một đầu (phía không có mầm) rồi ngâm nước cho hạt nảy. Hạt sen nổi tiếng sống lâu: đã có ghi nhận khoa học về hạt sen cổ ở Trung Quốc nảy mầm sau nhiều thế kỷ. Trồng từ hạt chậm ra hoa hơn trồng từ củ, và cây con có thể khác cây mẹ.
Nắng và mùa
Sen cần nắng trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày; thiếu nắng sen vẫn lên lá nhưng ít hoặc không ra hoa. Ở miền Bắc, sen thường lên mạnh từ cuối xuân, nở rộ vào mùa hè, tàn lá khi trời lạnh và nghỉ qua đông. Ở miền Nam ấm quanh năm, sen có thể ra hoa kéo dài hơn, nhưng vẫn có lúc nghỉ. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ giống và tuỳ năm.
Trồng súng trong chậu
- Chậu: súng không cần chậu quá rộng như sen. Chậu vừa, đất sét nặng, đặt trong bể hay chum có nước phủ trên mặt chậu một khoảng.
- Đặt củ: củ hoặc thân rễ súng đặt nghiêng, phần ngọn (chỗ mọc lá) ngang mặt đất, không vùi ngọn.
- Nước: súng ưa nước tĩnh. Đặt chậu súng ngay dưới thác, chỗ nước xối mạnh, lá sẽ bị dập và ít hoa.
- Nắng: súng cũng cần nắng để ra hoa, nhưng thường chịu được chỗ ít nắng hơn sen một chút.
- Súng nở ngày, súng nở đêm: có loại súng mở hoa ban ngày, khép chiều; có loại mở về đêm, khép buổi sáng. Muốn ngắm buổi tối, chọn loại nở đêm.
Súng gần gũi với người miền Tây Nam Bộ qua bông súng mọc hoang trên đồng mùa nước nổi, cọng súng được hái làm rau. Ở vườn nhà, súng trồng chậu là cách đơn giản nhất để có hoa trên mặt nước ở những bể nhỏ, chum, vại, nơi sen khó nở.
Trồng trong ao: chậu chìm hay thả đáy
| Cách | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chậu đặt chìm trong ao | Ao vườn nhỏ và vừa, ao lót bạt, hồ có cá | Kê chậu trên gạch để chỉnh độ sâu; dễ nhấc lên chăm sóc |
| Vùng đáy ngăn bằng gạch, tường thấp | Ao bê tông, muốn sen trông như mọc tự nhiên | Ngăn đủ cao để ngó không vượt qua |
| Thả thẳng vào bùn đáy | Ao đất lớn, đầm sen, muốn sen phủ rộng | Sen sẽ lan khắp ao; khó kiểm soát; có thể hỏng bạt lót |
Ở ao có cá koi, cá chép lớn, cá sẽ đào bới đất trong chậu, làm nước đục và bật gốc cây. Phủ một lớp sỏi to lên mặt đất chậu giúp hạn chế việc này.
Sen và súng chung một ao
Sen và súng trồng chung được, nhưng sen khoẻ hơn hẳn. Lá sen đứng cao che nắng súng; ngó sen lan sang chậu súng. Nếu muốn có cả hai, để sen ở một đầu ao, súng ở đầu kia, cả hai trong chậu, và chừa một khoảng mặt nước trống ở giữa. Mặt nước trống không phải là lãng phí: nó phản chiếu trời, phản chiếu hoa, và là chỗ cá lên đớp mồi.
Một nguyên tắc nhiều người làm vườn nước dùng: lá các loài cây nổi (súng và lá sen non) không nên phủ quá khoảng một nửa đến hai phần ba mặt nước. Phủ ít quá thì nước nhiều nắng, dễ xanh tảo; phủ kín thì không còn mặt nước để ngắm, cá thiếu oxy về đêm.
Chăm sóc chung
- Cắt lá vàng, hoa tàn sát gốc, trước khi chúng mục trong nước gây hôi.
- Bón phân viên chậm tan dành cho cây thuỷ sinh, ấn sâu vào đất chậu, không rải lên mặt nước. Rải phân lên mặt nước là nuôi tảo chứ không nuôi sen. Liều lượng theo hướng dẫn của sản phẩm.
- Tách chậu khi củ, ngó đã kín chậu, thường sau một hai năm, vào đầu mùa sinh trưởng.
- Theo dõi sâu, rệp trên lá; ưu tiên ngắt bỏ lá bị hại, rửa bằng nước. Tránh phun thuốc nếu ao có cá.
An toàn và muỗi
Chậu sen, chum súng đặt trong sân, ban công là những mặt nước đứng. Muỗi đẻ trứng trên nước đứng yên, kể cả trong chậu sen. Thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng (cá bảy màu, cá vàng nhỏ) vào mỗi chậu, hoặc thay nước định kỳ. Chum, chậu cao ngang hông trẻ, miệng rộng là nguy cơ đuối nước với trẻ nhỏ: đặt lưới cứng trên miệng chum, dưới lá, hoặc đặt ngoài tầm với. Chậu sen lớn đầy đất và nước rất nặng; đặt trên ban công, sân thượng phải đặt gần cột, gần dầm, và hỏi kỹ sư nếu đặt nhiều chậu.
Góc nhìn hôm nay: sen trong đời sống Việt
Sen có mặt trong ao chùa, ao làng, trong hồ quanh kinh thành Huế, trong những đầm sen mùa hè ở Hà Nội và Đồng Tháp. Hạt sen, ngó sen, củ sen, lá sen gói cơm, hoa sen ướp trà đều đi vào bếp và vào thói quen người Việt. Trồng một chậu sen ở sân nhà không chỉ để ngắm: đó là cách để con cháu thấy tận mắt một bông sen nở lúc sáng sớm và khép lại lúc trưa, điều mà ảnh chụp không truyền được.
Câu hỏi thường gặp
Sen và súng khác nhau thế nào?
Lá sen tròn, không có khe, vươn cao khỏi mặt nước và không bao giờ ướt; lá súng có khe xẻ tới cuống và nổi sát mặt nước. Hoa sen đứng cao trên cuống và để lại đài sen chứa hạt; hoa súng nổi hoặc nhô nhẹ trên mặt nước. Sen lan mạnh bằng ngó, súng mọc thành khóm gọn hơn.
Trồng sen trong chậu cần đất gì?
Sen cần đất sét nặng, bùn ao hoặc đất thịt nặng, chiếm khoảng một nửa chiều cao chậu. Không dùng đất tơi xốp có xơ dừa, trấu vì sẽ nổi lên và làm nước đục. Chậu nên tròn, rộng, không có lỗ thoát nước.
Vì sao sen chỉ ra lá mà không ra hoa?
Nguyên nhân hay gặp nhất là thiếu nắng: sen cần nắng trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày. Chậu quá nhỏ, đất nghèo dinh dưỡng, hoặc củ mới trồng chưa đủ sức cũng làm sen ít hoa. Ở miền Bắc, sen chỉ nở rộ vào mùa ấm.
Súng trồng trong chum có cần nắng không?
Có. Súng cần nắng để ra hoa, nhưng thường chịu được chỗ ít nắng hơn sen một chút. Chum đặt dưới mái hiên tối sẽ có lá mà ít hoa. Đặt chum ở chỗ có nắng buổi sáng là tốt nhất.
Trồng sen và súng chung một ao được không?
Được, nhưng nên trồng cả hai trong chậu, đặt sen một đầu và súng một đầu, chừa mặt nước trống ở giữa. Sen khoẻ hơn, lá cao che nắng súng và ngó lan sang chậu súng nếu để chung không kiểm soát.
