Lọc hồ cá gồm ba việc nối tiếp nhau: lọc cơ học giữ lại cặn, phân cá, lá mục để chúng không thối trong nước; lọc sinh học nuôi vi khuẩn có lợi chuyển amoniac độc từ chất thải cá thành nitrit rồi thành nitrat ít độc hơn; và đèn UV diệt tảo trôi nổi làm nước xanh. Thứ tự đúng là cơ học trước, sinh học sau, UV ở đường trả nước; và hệ lọc phải chạy liên tục, vì vi khuẩn trong lọc sinh học cần dòng nước có oxy mọi lúc.
Vì sao hồ cá cần lọc: vòng nitơ trong một câu
Cá thải ra amoniac qua mang và phân; thức ăn thừa, lá mục phân huỷ cũng sinh amoniac. Amoniac rất độc với cá. Trong tự nhiên, vi khuẩn nitrat hoá chuyển amoniac thành nitrit (vẫn độc), rồi thành nitrat (ít độc hơn nhiều), nitrat được cây và tảo hấp thụ. Ở hồ cá đông cá trong sân nhà, tự nhiên không làm kịp. Lọc sinh học là "căn nhà" cho những vi khuẩn này: một nơi có rất nhiều bề mặt, nước chảy qua liên tục, giàu oxy.
Lọc cơ học đứng trước để bảo vệ lọc sinh học: nếu cặn bẩn trôi thẳng vào vật liệu sinh học, nó lấp kín bề mặt, phân huỷ ngay trong lọc, tiêu tốn oxy và làm lọc hỏng.
Ba khâu lọc và việc của từng khâu
| Khâu | Giữ lại hay xử lý gì | Vật liệu, thiết bị thường gặp | Chăm sóc |
|---|---|---|---|
| Lọc cơ học | Phân cá, cặn, lá, rêu sợi trôi | Ngăn lắng xoáy, chổi lọc, bông lọc, tấm thảm lọc, lưới lọc nghiêng, máy lọc trống quay | Xả cặn, giũ chổi, giặt bông thường xuyên (vài ngày đến hằng tuần) |
| Lọc sinh học | Amoniac, nitrit (chuyển hoá thành nitrat) | Sứ lọc, đá nham thạch, tấm thảm lọc sinh học, hạt nhựa lọc chuyển động có sục khí | Ít đụng tới; chỉ giũ nhẹ trong nước hồ khi bị tắc |
| Đèn UV | Tảo trôi nổi gây nước xanh; giảm một phần vi sinh vật trôi nổi | Bộ đèn UV-C lắp trên đường ống trả nước | Lau ống thạch anh, thay bóng định kỳ theo nhà sản xuất |
Lọc cơ học: bắt cặn càng sớm càng tốt
Nguyên tắc vàng: cặn phải ra khỏi hệ thống, không chỉ bị giữ lại. Bông lọc giữ cặn rất tốt, nhưng nếu không giặt, cặn nằm đó phân huỷ thành chính thứ ta muốn loại bỏ. Vì vậy:
- Ngăn lắng xoáy cho nước vào theo chiều tiếp tuyến, nước quay chậm, cặn nặng lắng xuống tâm đáy, xả bỏ qua van. Đơn giản, không tắc, hợp với hồ có thoát đáy.
- Chổi lọc xếp dày trong ngăn, cặn bám vào lông chổi. Rửa bằng cách nhấc lên giũ, xả ngăn.
- Bông lọc, thảm lọc giữ cặn mịn, làm nước rất trong, nhưng tắc nhanh, phải giặt thường xuyên.
- Lưới lọc nghiêng, máy lọc trống quay lọc rất mịn, tự rửa hoặc rửa nhanh. Hợp với hồ lớn, người muốn ít công chăm; đổi lại thiết bị phức tạp hơn.
Nếu có thể, đặt lọc cơ học sao cho nước từ thoát đáy và skimmer chảy về theo trọng lực (lọc đặt ngang mặt hồ), rồi bơm đặt ở cuối lọc hút nước sạch trả về hồ. Bơm hút nước đã lọc thì ít bị tắc, bền hơn bơm phải nuốt cặn.
Lọc sinh học: nuôi vi khuẩn, không phải giặt sạch
Vật liệu cần nhiều bề mặt
Vi khuẩn sống thành màng trên bề mặt. Vật liệu xốp, nhiều lỗ, nhiều góc cạnh có diện tích bề mặt lớn: sứ lọc, đá nham thạch, thảm lọc dày, hạt nhựa lọc. Hạt nhựa lọc chuyển động (đặt trong ngăn có sục khí mạnh, hạt đảo liên tục) tự làm sạch được, ít tắc, ngày càng phổ biến.
Bể mới cần thời gian "chín"
Lọc sinh học mới lắp chưa có vi khuẩn. Phải mất vài tuần, có khi lâu hơn khi trời lạnh, để quần thể vi khuẩn đủ lớn. Trong giai đoạn này amoniac và nitrit có thể tăng vọt. Thả ít cá, cho ăn ít, theo dõi bằng bộ thử nước, và tăng dần số cá. Một số người dùng chế phẩm vi sinh bán sẵn để rút ngắn thời gian.
Đừng rửa vật liệu sinh học bằng nước máy
Nước máy có clo diệt khuẩn, sẽ diệt luôn vi khuẩn có lợi. Khi vật liệu sinh học bị tắc, chỉ giũ nhẹ trong một xô nước lấy từ hồ, và không vệ sinh toàn bộ vật liệu cùng một lúc. Cũng không thay mới toàn bộ vật liệu sinh học một lần.
Đèn UV: dùng đúng việc của nó
Đèn UV-C chiếu vào dòng nước chảy qua một ống thạch anh. Tảo trôi nổi (thứ làm nước xanh như canh rau) đi qua bị tổn thương, kết lại, rồi bị lọc cơ học giữ lại. Đèn UV hiệu quả với nước xanh, nhưng:
- Không trị được rêu sợi bám trên đá, thành hồ, vì rêu sợi không trôi qua đèn.
- Không thay được lọc sinh học. Nước trong nhờ UV vẫn có thể chứa amoniac độc.
- Bóng đèn yếu dần theo thời gian dù vẫn sáng. Nhà sản xuất thường khuyên thay định kỳ, nhiều loại khoảng mỗi năm.
- Ống thạch anh bám cặn sẽ chắn tia; cần lau định kỳ.
- Không nhìn thẳng vào bóng UV-C đang bật, tia này hại mắt và da. Tắt điện trước khi mở bộ đèn.
- Lắp ở đường trả nước, sau lọc cơ học, để nước qua đèn đã trong, tia đi xa hơn.
Lưu lượng, lọc thực vật và theo dõi nước
Với hồ koi, nhiều hướng dẫn gợi ý toàn bộ thể tích hồ đi qua lọc khoảng một lần mỗi một đến hai giờ. Hồ cá nhỏ thả ít cá, ao sen có vài con cá thì có thể chậm hơn. Nước chảy quá nhanh qua lọc cơ học làm cặn bị cuốn qua; quá chậm thì lọc sinh học thiếu oxy. Khi chọn bơm, nhớ rằng lưu lượng thực tế luôn thấp hơn con số tối đa ghi trên hộp, vì nước phải đi qua ống, cút, lọc và lên một độ cao nhất định.
Lọc thực vật: cây làm việc cùng vi khuẩn
Một ngăn lọc trồng cây (thường gọi lọc thực vật, bog filter): nước sau lọc cơ học đi chậm qua một lớp sỏi trồng cây thuỷ sinh ven bờ như thuỷ trúc, cỏ năn, rau muống. Rễ cây và vi khuẩn trên sỏi hấp thụ nitrat, phốt phát, thứ nuôi tảo. Kiểu lọc này hợp với ao sinh thái và hồ cá nhỏ, cá không vào được nên cây không bị ăn. Nó cũng biến phần lọc thành một mảng xanh thay vì một thùng nhựa.
Theo dõi nước: bộ thử đơn giản
- Amoniac và nitrit: lý tưởng là gần như không có. Nếu tăng: giảm cho ăn, kiểm tra lọc sinh học, thay một phần nước.
- Nitrat: tăng dần theo thời gian; thay một phần nước định kỳ và có cây hấp thụ.
- pH và độ kiềm (KH): độ kiềm quá thấp làm pH dao động mạnh trong ngày, cá dễ sốc.
- Quan sát cá: cá ngoi đầu đớp khí buổi sáng sớm là dấu hiệu thiếu oxy; cá cọ mình vào đá, lờ đờ, bỏ ăn là lúc phải kiểm tra nước.
Bài này không ghi liều thuốc trị bệnh hay hoá chất xử lý nước. Khi cá có dấu hiệu bệnh, hãy hỏi người bán cá có kinh nghiệm hoặc cơ sở thú y thuỷ sản.
Điện, an toàn và muỗi
Lọc hồ cá là thiết bị điện chạy 24 giờ cạnh nước. Bơm, đèn UV, máy sục khí phải đi qua thiết bị chống giật (RCD/ELCB), tủ điện có mái che, ổ và dây chuẩn ngoài trời, do thợ điện lắp; rút điện trước khi mở lọc. Ngăn lọc hở là một mặt nước sâu khác trong vườn: phải có nắp chắc, khoá được, để trẻ nhỏ không mở ra. Một hệ lọc chạy đều, nước luôn lưu thông, cộng với cá trong hồ, gần như loại bỏ được lăng quăng; chỉ cần để ý những chỗ nước đọng quanh buồng lọc.
Góc nhìn hôm nay: lọc là việc của mỗi tuần
Không có hệ lọc nào "lắp xong là quên". Lọc cơ học cần xả cặn đều đặn; lọc sinh học cần được để yên; đèn UV cần thay bóng; bơm cần vệ sinh rọ hút. Hãy thiết kế buồng lọc ở chỗ dễ tới, có nắp mở rộng, có van xả cặn dẫn ra rãnh thoát. Một hệ lọc dễ chăm sẽ được chăm; một hệ lọc giấu dưới sàn gỗ phải tháo vít mới mở được sẽ bị bỏ quên, và nước hồ sẽ cho biết điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Lọc cơ học và lọc sinh học khác nhau thế nào?
Lọc cơ học giữ lại cặn, phân cá, lá mục bằng chổi, bông, lưới, ngăn lắng, rồi xả bỏ. Lọc sinh học nuôi vi khuẩn có lợi trên vật liệu nhiều bề mặt để chuyển amoniac độc thành nitrit rồi nitrat. Lọc cơ học đặt trước để bảo vệ lọc sinh học khỏi bị cặn lấp kín.
Đèn UV hồ cá có tác dụng gì?
Đèn UV diệt tảo trôi nổi gây nước xanh và giảm một phần vi sinh vật trôi nổi trong nước. Nó không trị được rêu sợi bám đá và không thay được lọc sinh học. Bóng đèn yếu dần nên phải thay định kỳ theo khuyến cáo nhà sản xuất.
Có nên tắt lọc hồ cá ban đêm cho đỡ tốn điện?
Không nên. Vi khuẩn trong lọc sinh học cần dòng nước có oxy liên tục, tắt lọc nhiều giờ khiến chúng chết dần và nước bẩn nhanh. Ban đêm cá và cây cùng tiêu thụ oxy nên sục khí và tuần hoàn càng cần thiết.
Vệ sinh vật liệu lọc sinh học thế nào cho đúng?
Chỉ giũ nhẹ trong một xô nước lấy từ chính hồ, không dùng nước máy có clo vì sẽ diệt vi khuẩn có lợi. Không vệ sinh hay thay toàn bộ vật liệu cùng lúc. Lọc cơ học thì ngược lại, cần vệ sinh thường xuyên.
Hồ cá mới làm bao lâu thì thả cá được?
Sau khi xả rửa hồ, có thể thả ít cá khoẻ, nhưng lọc sinh học cần vài tuần để vi khuẩn phát triển đủ. Trong thời gian này cho ăn ít, theo dõi amoniac và nitrit bằng bộ thử, rồi tăng dần số cá.
