Bậc thang và dốc trong vườn: chiều cao bậc bao nhiêu cho dễ đi

Bậc thang ngoài vườn dễ đi khi bậc thấp hơn và mặt bậc sâu hơn bậc cầu thang trong nhà: chiều cao mỗi bậc thường trong khoảng mười hai tới mười lăm phân, mặt bậc ba mươi lăm phân trở lên, và quan trọng nhất là mọi bậc trong một đợt phải cao bằng nhau. Một quy tắc kinh điển giúp kiểm tra nhanh là hai lần chiều cao bậc cộng với chiều sâu mặt bậc nên vào khoảng sáu mươi tới sáu mươi lăm phân, xấp xỉ một bước chân thường.

Vì sao bậc ngoài vườn khác bậc trong nhà

Cầu thang trong nhà được thiết kế cho không gian chật: dốc, bậc cao, mặt bậc hẹp, đi lên nhanh. Ngoài vườn, người ta đi chậm hơn, nhìn quanh, có khi mang theo đồ, có khi đi lúc trời mưa, trời tối, trên mặt có rêu và lá rụng. Vì vậy bậc vườn nên thoải hơn: thấp hơn và sâu hơn.

Bậc vườn còn là một phần của cảnh. Một đợt bậc rộng, thấp, đi chậm rãi lên một khoảng sân cao cho cảm giác thong thả; một đợt bậc dốc hẹp như cầu thang thoát hiểm thì người ta chỉ muốn đi cho nhanh qua.

Quy tắc 2h + g: con số dễ nhớ

Từ thế kỷ 17, kiến trúc sư người Pháp François Blondel đã đưa ra một quan hệ giữa chiều cao bậc (h) và chiều sâu mặt bậc (g): hai lần chiều cao cộng chiều sâu nên xấp xỉ chiều dài một bước chân bình thường, mà ngày nay người ta thường lấy khoảng sáu mươi tới sáu mươi lăm phân. Quy tắc này vẫn được dùng rộng rãi để kiểm tra cầu thang trong nhà lẫn ngoài trời.

Khi mặt bậc sâu quá mức một bước, ví dụ bảy tám chục phân, người đi phải chêm thêm một bước ngắn trên mỗi mặt bậc, nhịp chân bị đứt, cũng không dễ chịu. Khi đó nên làm mặt bậc đủ sâu cho hẳn vài bước đi thoải mái, thành những chiếu nghỉ nhỏ, hoặc quay về bậc bình thường.

Điều quan trọng nhất: các bậc phải đều nhau

Người ta vấp ngã trên cầu thang không phải vì bậc cao, mà vì một bậc khác các bậc còn lại. Sau hai ba bậc, cơ thể đã "học" chiều cao bậc và bước theo thói quen; một bậc cao hơn hay thấp hơn chỉ vài phân là đủ làm hụt chân.

• Trong một đợt bậc, giữ chiều cao và chiều sâu các bậc đều nhau. Khi đo, đo từ mặt hoàn thiện (sau khi lát đá, gạch), không đo từ mặt bê tông thô.
• Bậc đầu tiên và bậc cuối cùng hay bị làm sai nhất, vì mặt đất trên và dưới không phẳng. Điều chỉnh mặt đất cho khớp, đừng "bù" vào bậc đầu.
• Đá tự nhiên có chiều dày không đều; khi làm bậc bằng đá tảng, phải chôn và chỉnh để mặt bậc đều nhau, không phải xếp đá theo chiều dày sẵn có.

Một bậc lẻ: chỗ dễ ngã nhất

Một bậc đơn độc giữa sân, chẳng hạn chênh cốt giữa sân và hiên chỉ một bậc, là chỗ người ta hay ngã, vì mắt không nhận ra có bậc, nhất là khi hai bên lát cùng một vật liệu cùng màu. Nếu bắt buộc có một bậc lẻ, làm cho nó dễ thấy: đổi màu hoặc đổi vật liệu ở mũi bậc, kéo dài bậc thành một dải rộng, đặt chậu cây hay đèn báo ở hai đầu. Nhiều nhà thiết kế ưu tiên chuyển chênh cốt nhỏ thành một dốc thoải thay vì một bậc lẻ.

Dốc thoải: khi nào thay bậc bằng dốc

Dốc tiện cho xe đẩy, xe lăn, xe cút kít chở đất, và người già. Nhưng dốc quá đứng thì nguy hiểm, nhất là khi ướt.

• Nhiều tiêu chuẩn tiếp cận cho người khuyết tật ở các nước lấy độ dốc tối đa cho đường dốc xe lăn khoảng 1:12, tức đi mười hai mét dài mới lên được một mét cao. Đây là một mốc tham khảo tốt cho dốc trong vườn có người dùng xe lăn.
• Dốc dài nên có chiếu nghỉ phẳng ở giữa.
• Mặt dốc phải nhám chống trơn; gạch men bóng và đá mài bóng trên dốc là chỗ trượt ngã.
• Dốc cho xe máy, ô tô vào nhà là chuyện khác, cần tính theo xe và người thiết kế.

Ở sân vườn có địa hình dốc tự nhiên, người làm vườn có thể kết hợp: lối chính là dốc thoải uốn lượn theo đường đồng mức, lối tắt là một đợt bậc.

Chiếu nghỉ, tay vịn và bề rộng

• Chiếu nghỉ: đợt bậc dài nên ngắt bằng một chiếu nghỉ phẳng, vừa để thở vừa để dừng nhìn cảnh. Chiếu nghỉ đặt ở chỗ có tầm nhìn đẹp biến việc leo bậc thành một điểm dừng.
• Tay vịn: đợt bậc dài, dốc, hoặc nhà có người già nên có tay vịn ít nhất một bên. Tay vịn phải chắc, cầm vừa tay, kéo dài qua bậc đầu và bậc cuối.
• Bề rộng: bậc vườn thường nên rộng hơn lối đi dẫn tới nó; bậc hẹp hơn lối làm người đi có cảm giác bị thắt lại.
• Mép hở: bậc chạy dọc một khoảng hở cao (bờ kè, mép ao) cần lan can hoặc bồn cây làm gờ chắn.

Vật liệu và nước trên bậc

Bậc ngoài trời ướt mưa, có rêu, có lá rụng. Mặt bậc nên:

1. Dốc nhẹ ra phía trước để nước thoát, không đọng thành vũng trên mặt bậc.
2. Nhám: đá băm, đá khò lửa, gạch nung, bê tông chải. Tránh đá mài bóng, gạch men bóng.
3. Mũi bậc dễ thấy: một viên gạch khác màu, một dải đá sẫm hơn ở mép giúp mắt nhận ra mép bậc, nhất là khi xuống.
4. Không có kẽ hở lớn giữa các phiến đá, nơi gót giày và chân gậy chống bị kẹt.

Bậc gỗ ngoài trời đẹp nhưng trơn khi rêu bám ở chỗ khuất nắng; nên có rãnh chống trơn hoặc dải nhám. Bậc làm bằng tà vẹt cũ, khúc gỗ chôn đất cần thay sau một thời gian vì mục.

Ánh sáng cho bậc

Bậc là chỗ cần ánh sáng nhất trong vườn về đêm. Đèn gắn thấp ở thành bên chiếu dọc mặt bậc, hoặc đèn âm dưới mũi bậc chiếu xuống mặt bậc dưới, làm nổi rõ từng bậc mà không chói mắt người đi. Tránh đèn đặt ở đầu đợt bậc chiếu thẳng xuống người đi xuống: mắt bị loá đúng lúc cần nhìn chân. Phần điện ngoài trời phải có thiết bị chống dòng rò và do thợ điện làm.

Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc phần cầu thang trong các sách dữ liệu kiến trúc, hoặc để ý những đợt bậc dễ đi ở các công viên, chùa, nhà vườn mình hay tới: đo thử chiều cao và chiều sâu, thấy dễ chịu thì ghi lại làm mẫu cho sân nhà.