Đá trong vườn làm ba việc khác nhau: đá tảng làm điểm nhấn để mắt dừng lại, đá kê để chân bước lên hay để chặn đất, và đá ốp để bọc mặt tường, bồn, bậc. Đá tảng đẹp khi được chôn sâu như mọc từ đất, đặt thành nhóm ít viên và quay mặt đẹp ra phía người nhìn; đá kê cần chắc và phẳng; đá ốp cần hợp màu với nhà và chịu được nắng mưa. Đá nào cũng phải có nguồn gốc hợp pháp, không lấy từ hang động, danh thắng hay biển.
Ba vai trò của đá: nhìn, bước và bọc
| Vai trò | Ví dụ | Điều quan trọng nhất |
|---|---|---|
| Đá tảng điểm nhấn | Một khối đá lớn cạnh bồn cây, bên mép ao, dưới gốc cây chính | Hình dáng, cách chôn, hướng mặt |
| Đá kê | Đá bước trên cỏ, đá chặn mép bồn, đá kê chân cột chòi | Chắc, mặt phẳng, không bập bênh |
| Đá ốp, đá lát | Ốp tường rào, ốp thành bồn, lát mặt bậc | Màu, độ nhám, độ bền với thời tiết |
Một khu vườn nhỏ dùng cả ba loại thì nên giữ chung một gam đá: cùng một loại đá hoặc hai loại hợp màu. Ba bốn loại đá khác màu khác vân trong một sân nhỏ làm cảnh trông như bãi vật liệu.
Đá tảng điểm nhấn: đặt sao cho đá như mọc từ đất
Lỗi phổ biến nhất khi đặt đá tảng là "đặt lên" chứ không "chôn xuống": khối đá nằm chênh vênh trên mặt đất, lộ cả phần đáy, trông như vừa bị xe đổ xuống. Đá trong tự nhiên thường lộ ra một phần, phần còn lại chìm trong đất.
- Chôn một phần: nhiều nghệ nhân chôn đá khoảng một phần ba hoặc hơn, tuỳ dáng đá, sao cho phần rộng nhất nằm ở hoặc dưới mặt đất. Đá nhìn vững, như rễ của một ngọn núi.
- Tìm mặt đẹp: xoay đá nhiều lần trước khi chôn, tìm mặt có vân, có thế đẹp nhất, quay mặt ấy về phía người nhìn nhiều nhất (cửa sổ phòng khách, chỗ ngồi).
- Theo thớ đá: nhiều loại đá có thớ, vân chạy theo một hướng. Trong một nhóm đá, để thớ các viên chạy cùng hướng, như cùng một vỉa đá trồi lên.
Sách Sakuteiki của Nhật, soạn khoảng thế kỷ 11 và thường được coi là sách làm vườn cổ nhất còn lại của nước này, có một lời dặn hay được trích: đặt đá theo "ý muốn của đá". Nói giản dị, là nhìn hình dáng viên đá để quyết định nó đứng hay nằm, quay về đâu, chứ không ép mọi viên vào một khuôn đã định sẵn. Phần lý luận vườn Nhật và vườn Trung Hoa nằm ở danh mục vườn các nước.
Đặt thành nhóm
Một viên đá đứng một mình dễ trông lạc lõng. Nhiều người làm vườn ghép đá thành nhóm ba hoặc năm viên, kích thước khác nhau: một viên chính lớn nhất, một viên phụ, một viên nhỏ, đặt lệch nhau thành hình tam giác không đều khi nhìn từ trên xuống lẫn nhìn ngang. Đây là quy ước thẩm mỹ quen thuộc của vườn Á Đông, không phải luật; điều cốt lõi là các viên có quan hệ với nhau, như cùng một mạch đá.
Đá kê: chắc trước, đẹp sau
Đá kê là đá để dùng: bước lên, ngồi lên, chặn đất, đỡ chân cột. Yêu cầu khác hẳn đá điểm nhấn.
- Mặt trên phẳng tương đối, đủ rộng cho bàn chân hoặc chân cột.
- Đặt trên lớp nền chắc (đá dăm nện, cát, vữa), không bập bênh. Một viên đá kê lắc khi bước lên là một cái bẫy.
- Không trơn: đá mặt sần hoặc đá băm. Đá cuội tròn mặt bóng không làm đá bước được.
- Đá chặn mép bồn, mép ao nên được chôn sâu và chèn chặt để không lăn ra khi đất phía sau ướt và đẩy ra.
Cách đặt đá bước theo sải chân được bàn ở bài về lối đi trong danh mục này.
Đá ốp, đá lát: chọn theo màu nhà và thời tiết
Đá ốp ngoài trời phải chịu nắng, mưa, rêu, đất bắn lên chân tường. Vài điều cần biết khi chọn:
| Loại đá thường gặp | Đặc điểm khi dùng ngoài trời |
|---|---|
| Đá granite (đá hoa cương) | Rất cứng, bền, ít thấm; mặt khò lửa hoặc băm nhám hợp lát sân; mặt bóng trơn khi ướt |
| Đá bazan | Màu xám đen, xốp nhẹ ở một số loại, mặt nhám tự nhiên; màu tối nên nóng dưới nắng |
| Đá vôi | Màu xám, kem; dễ tạo hình; mềm hơn granite, có thể bị mòn và ố theo thời gian |
| Đá sa thạch | Màu ấm, vân lớp; thấm nước, dễ bám rêu ở chỗ khuất |
| Đá ong | Màu nâu đỏ, lỗ rỗ, rất hợp vườn kiểu Việt; xem bài riêng về vật liệu Việt |
| Đá chẻ (cắt thành thanh, viên) | Mặt sần, ốp tường rào, thành bồn cho cảm giác mộc |
Đá màu tối dưới nắng trưa nóng rát chân; sân nhiều nắng, chỗ đi chân trần nên dùng đá sáng màu. Ngược lại, đá quá trắng dưới nắng gắt chói mắt. Đá thấm nhiều nước ở chỗ khuất nắng sẽ bám rêu nhanh, đẹp với người thích vẻ cũ, nhưng trơn với người già.
Nguồn gốc đá: đẹp không đủ, phải hợp pháp
Đây là điều mà người làm vườn có trách nhiệm phải nói rõ. Có những loại đá tuyệt đối không nên dùng, dù đẹp tới đâu:
- San hô và đá san hô biển: san hô là sinh vật, bị cấm khai thác. Không mua, không dùng làm non bộ, viền ao hay đá trang trí.
- Thạch nhũ, măng đá lấy từ hang động: phá huỷ cảnh quan mà tự nhiên mất hàng nghìn năm để tạo ra.
- Đá lấy từ danh thắng, khu bảo tồn, di sản: ghềnh đá ven biển, bãi đá ở các khu được bảo vệ, đá trong lòng suối ở rừng đặc dụng.
- Đá bóc từ di tích: bậc đá, tảng kê, bia đá cũ có thể là hiện vật.
Đá cho vườn nên mua từ cơ sở có nguồn rõ ràng: đá từ mỏ được cấp phép khai thác, đá tận dụng từ công trình được phép phá dỡ, đá nhân tạo. Hỏi người bán đá lấy từ đâu là câu hỏi bình thường, không có gì phải ngại.
An toàn khi làm việc với đá lớn
Đá rất nặng; một khối đá cỡ một người ôm có thể nặng hơn nhiều người cộng lại. Tai nạn khi lăn, cẩu, đặt đá trong sân nhà không hiếm.
- Đá lớn phải được cẩu, tời bởi người có thiết bị và kinh nghiệm; không dùng sức người kéo lăn trên dốc.
- Không ai đứng dưới hay đứng phía dốc của khối đá đang di chuyển.
- Đá đặt trên sân thượng, ban công, mặt nắp bể ngầm, nắp hố ga: phải hỏi kỹ sư về tải trọng. Đá tảng trang trí là một trong những thứ nặng nhất trong vườn.
- Đá đứng cao, đá xếp chồng phải ổn định, không có nguy cơ đổ khi trẻ trèo lên. Trẻ nhỏ rất thích trèo đá.
Cái gì làm đá tốn kém và cách tiết kiệm
Đá tốn kém không chỉ ở bản thân viên đá mà ở khối lượng, vận chuyển xa, công cẩu đặt, và công gia công (băm, khò, chẻ). Đá vận chuyển từ xa, đá khối lớn phải cẩu, đá có vân hiếm là những thứ đẩy chi phí lên. Cách làm tiết kiệm mà vẫn đẹp:
- Dùng đá có sẵn ở địa phương, cùng màu đất vùng mình; đá địa phương cũng hợp cảnh hơn.
- Ít viên mà đẹp: một tảng điểm nhấn chọn kỹ hơn mười tảng tầm thường.
- Tận dụng đá cũ hợp pháp, đá đào được khi làm móng nhà.
- Làm theo đợt, đặt đá điểm nhấn trước, đá ốp sau khi đã quen với vườn.
Câu hỏi thường gặp
Đặt đá trang trí sân vườn thế nào cho tự nhiên?
Chôn đá một phần để phần rộng nhất ở ngang hoặc dưới mặt đất, xoay mặt đẹp nhất về phía người nhìn, để thớ đá các viên chạy cùng hướng và ghép thành nhóm ít viên kích thước khác nhau. Đá đặt chênh vênh trên mặt đất trông như vừa đổ xuống.
Đá lát sân vườn loại nào không trơn?
Chọn đá mặt nhám như granite khò lửa hoặc băm, bazan, đá chẻ. Tránh đá mài bóng và gạch men bóng ở lối đi, bậc thang ngoài trời, nhất là chỗ khuất nắng hay đọng rêu.
Có được dùng đá san hô làm vườn không?
Không nên và không được. San hô là sinh vật, bị cấm khai thác. Đá cho vườn nên lấy từ mỏ được cấp phép, đá tận dụng hợp pháp hoặc đá nhân tạo; không lấy đá từ hang động, danh thắng, di tích hay khu bảo tồn.
Đá tảng lớn đặt trên sân thượng có sao không?
Đá rất nặng, có thể vượt khả năng chịu tải của sàn. Phải hỏi kỹ sư kết cấu trước, đặt trên dầm hoặc gần cột, và thuê người có thiết bị cẩu đặt.
Vì sao người ta hay đặt đá thành nhóm ba hoặc năm viên?
Đó là quy ước thẩm mỹ quen thuộc của vườn Á Đông: nhóm lẻ với một viên chính, viên phụ và viên nhỏ đặt lệch nhau tạo thế cân bằng không đối xứng, trông tự nhiên hơn một viên đơn độc hay hai viên bằng nhau. Đây là gợi ý, không phải luật.
