Gạch Bát Tràng, ngói cũ và đá ong là ba vật liệu làm nên vẻ "vườn Việt" rõ nhất: gạch nung đỏ lát sân, ngói mũi hài hay ngói âm dương tái dùng làm viền, làm hoa văn, và đá ong nâu đỏ xây tường, xây bồn, kè giếng. Chúng hợp khí hậu nóng ẩm, già đi đẹp theo năm tháng, dễ tìm ở địa phương; điều cần biết là cả ba đều thấm nước, dễ bám rêu và cần lớp nền, mạch vữa đúng cách để không lún, không nứt.
Vì sao vật liệu nung và đá ong hợp sân Việt
Sân gạch đỏ, tường đá ong, mái ngói rêu phong là những hình ảnh quen thuộc của làng quê đồng bằng Bắc Bộ và nhiều vùng trung du. Chúng không phải ngẫu nhiên. Đất sét đồng bằng là nguyên liệu tại chỗ cho gạch, ngói; đá ong có sẵn ở vùng đồi trung du. Vật liệu xốp, thấm nước nên mặt sân mau khô sau mưa, ít loá nắng, và khi rêu mốc bám lên thì hoà vào cây cỏ thay vì trông bẩn như mặt gạch men.
Với vườn hôm nay, ba vật liệu này mang lại thứ mà gạch men, đá bóng không có: màu ấm, bề mặt có "tay nghề", và khả năng già đi đẹp. Một sân gạch đỏ mười năm tuổi thường đẹp hơn lúc mới lát.
Gạch Bát Tràng: gạch lát sân của làng gốm
Làng Bát Tràng bên bờ sông Hồng, phía đông nam Hà Nội, nổi tiếng với nghề gốm từ nhiều thế kỷ. Bên cạnh bát đĩa, chum vại, làng còn làm gạch nung, và "gạch Bát Tràng" trở thành cách gọi quen cho loại gạch đỏ nung lát sân đình, sân chùa, sân nhà cổ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ngày nay tên ấy nhiều khi được dùng chung cho gạch đỏ thủ công hoặc bán thủ công, không nhất thiết sản xuất ở chính làng Bát Tràng.
Đặc điểm khi lát sân
- Thấm nước: sân mau ráo mặt, nhưng ở chỗ khuất nắng sẽ bám rêu xanh. Người thích vẻ cổ thì giữ, chỗ người già đi lại thì cạo rêu định kỳ.
- Có thể nở hoa muối: những vệt trắng trên mặt gạch, do muối khoáng trong gạch, vữa hoặc nền theo nước bốc lên. Thường nhạt dần sau vài mùa mưa; lớp nền có chống ẩm thì ít bị hơn.
- Cần nền chắc: mỗi viên lún một chút là mặt sân gồ ghề, đọng nước.
- Kiểu lát: lát thẳng hàng, lát so le, lát chéo (xoay 45 độ) cho sân đình truyền thống; gạch thẻ chữ nhật có thể lát xương cá, lát đứng cạnh.
Mạch gạch quá rộng và lấp đất thì cỏ mọc lên giữa mạch; người thích sân "có cỏ mạch" cứ để, người muốn sân sạch thì mạch hẹp và chít vữa.
Ngói cũ: từ mái nhà xuống mặt đất
Khi nhà cũ thay mái, những viên ngói bạc màu rêu phong thường bị đổ đi. Trong vườn, chúng là vật liệu quý.
| Loại ngói | Vùng thường gặp | Dùng trong vườn |
|---|---|---|
| Ngói mũi hài (ngói vảy cá) | Nhà cổ, đình chùa Bắc Bộ | Cắm đứng làm viền bồn, xếp hoa văn vảy trên tường |
| Ngói âm dương (ngói cong) | Phố cổ Hội An, nhà xưa miền Trung, Nam Bộ | Xếp úp ngửa thành hoa văn sóng, hoa thị trên tường rào; viền lối đi |
| Ngói ta, ngói vẩy các loại | Nhiều vùng | Lát cắm cạnh thành mặt sân hoa văn, bọc mép bậc |
Lát ngói cắm cạnh
Ngói xếp đứng, sát nhau, cạnh mỏng hướng lên, tạo thành những đường cong, vòng tròn, vảy cá trên mặt sân. Kỹ thuật này có họ hàng với cách lát sân hoa văn bằng ngói vỡ, sứ vỡ và sỏi trong vườn Trung Hoa. Mặt sân ngói cắm cạnh rất đẹp và thấm nước tốt, nhưng mất nhiều công và mặt không hoàn toàn phẳng, hợp lối dạo hơn lối chính có xe đẩy.
Tường hoa ngói
Ở nhiều nhà xưa miền Trung và Nam Bộ, phần trên tường rào được xây chừa ô, trong ô xếp ngói âm dương thành hoa văn: vừa thoáng gió, vừa che nửa tầm nhìn, vừa nhẹ hơn tường đặc. Đây là một cách làm hàng rào "nửa kín nửa hở" rất hợp sân phố hôm nay.
Khi dùng ngói cũ, kiểm tra từng viên: ngói nứt chân chim vỡ khi chịu lực, chỉ nên dùng làm hoa văn tường, không lát chỗ người đi.
Đá ong: đá của làng trung du
Đá ong (laterit) là loại đất đá giàu sắt và nhôm hình thành ở vùng nhiệt đới, khi còn nằm trong đất thì tương đối mềm, cắt được thành khối; khi đưa ra không khí và khô dần thì cứng lại. Màu nâu đỏ, nâu vàng, mặt rỗ nhiều lỗ như tổ ong, nên có tên gọi ấy.
Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) là nơi tiêu biểu nhất cho kiến trúc đá ong ở miền Bắc: tường nhà, tường rào, cổng làng, giếng nước xây bằng đá ong ghép khan hoặc trát vữa, qua nhiều thế hệ. Ở Nam Bộ, đá ong vùng Biên Hoà, Bình Dương cũng được dùng lâu đời trong xây dựng.
Dùng đá ong trong vườn
- Tường rào thấp, tường bồn: xếp khối đá ong, mạch rộng, cho cây rêu và dương xỉ nhỏ mọc trong khe.
- Lát lối đi: phiến đá ong cắt mỏng, mặt nhám tự nhiên, ít trơn.
- Kè giếng, kè bờ ao: đá ong chịu ẩm tốt; nhưng bờ nước nào cũng phải tính chuyện an toàn trẻ nhỏ.
- Ghế, bậc ngồi: khối đá ong lớn thành ghế ngồi dưới gốc cây, mát và hợp cảnh.
Đá ong có lỗ rỗ nên đọng bụi, dễ bám rêu, mặt thô có thể làm trầy da khi trẻ ngã. Ở chỗ ngồi, chọn mặt phẳng hơn hoặc mài bớt cạnh.
Đá ong khai thác trái phép làm sạt lở đồi, mất đất canh tác. Khi mua, hỏi rõ nguồn khai thác hoặc chọn đá ong tận dụng từ công trình cũ được phép tháo dỡ.
Phối ba vật liệu trong một sân
Gạch đỏ, ngói nâu và đá ong cùng một gam màu đất nung, nên rất dễ phối. Vài cách kết hợp hay gặp:
- Sân gạch đỏ, viền bồn ngói cắm đứng, tường rào đá ong: một sân kiểu làng Bắc Bộ trọn vẹn.
- Lối đá ong, sân gạch, tường hoa ngói: hợp nhà phố muốn có góc "quê" mà vẫn gọn.
- Một vật liệu chủ đạo, hai vật liệu điểm: sân nhỏ chỉ nên có một vật liệu nền chiếm phần lớn, hai thứ kia chỉ là viền hay điểm.
Với cây, nền đỏ nâu làm nổi màu xanh lá và hoa trắng, vàng. Cây lá đỏ tía đặt trên nền gạch đỏ thì chìm mất.
Làm sao để vật liệu cũ bền trong vườn mới
- Nền chắc, có độ dốc thoát nước, là điều kiện chung cho cả gạch, ngói, đá ong.
- Không phủ các lớp sơn bóng kín lên gạch, đá ong ngoài trời: hơi ẩm bị nhốt bên trong dễ làm bong lớp phủ và mặt vật liệu.
- Vữa xây ngoài trời nên tương thích với vật liệu: vật liệu mềm, xốp đi với vữa không quá cứng để khi co giãn, vữa nứt trước chứ không làm vỡ viên gạch, viên đá.
- Rêu là một phần vẻ đẹp, nhưng ở lối đi, bậc thang thì phải dọn định kỳ; ưu tiên chải cơ học, hạn chế hoá chất tẩy.
Muốn xem vật liệu sống thật qua năm tháng, đi một vòng làng cổ Đường Lâm, sân đình, sân chùa ở đồng bằng Bắc Bộ, phố cổ Hội An, hoặc làng Bát Tràng: nhìn chân tường, mạch gạch, chỗ ngói vỡ, chỗ rêu mọc, sẽ học được cách vật liệu già đi trong khí hậu Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Gạch Bát Tràng lát sân có bền không?
Gạch nung đỏ lát sân bền nếu nền chắc và có độ dốc thoát nước. Gạch thấm nước nên mau khô mặt nhưng dễ bám rêu ở chỗ khuất nắng và có thể nở hoa muối trắng một thời gian; sân càng lâu năm càng có vẻ đẹp cũ.
Đá ong là gì, vì sao gọi là đá ong?
Đá ong là đất đá giàu sắt và nhôm hình thành ở vùng nhiệt đới, mềm khi còn trong đất và cứng dần khi ra không khí. Mặt đá có nhiều lỗ rỗ như tổ ong nên có tên ấy; làng cổ Đường Lâm ở Hà Nội là nơi tiêu biểu với tường, cổng, giếng xây đá ong.
Ngói cũ dùng trong sân vườn thế nào?
Ngói cũ có thể cắm đứng làm viền bồn, xếp cạnh thành hoa văn mặt sân, hoặc xếp úp ngửa trong ô tường rào thành tường hoa thoáng gió. Ngói nứt chỉ nên dùng làm hoa văn tường, không lát chỗ người đi.
Vì sao gạch đỏ lát sân bị vệt trắng?
Đó là hiện tượng nở hoa muối: muối khoáng trong gạch, vữa hoặc nền theo nước bốc lên mặt rồi kết tinh. Thường nhạt dần sau vài mùa mưa; lớp nền chống ẩm tốt và không dùng nước bẩn rửa sân sẽ hạn chế hiện tượng này.
Có nên phủ sơn bóng lên gạch đỏ, đá ong ngoài trời?
Không nên phủ lớp bóng kín. Hơi ẩm bị nhốt bên dưới dễ làm bong lớp phủ và hỏng mặt vật liệu, đồng thời mặt bóng ướt mưa sẽ trơn. Nếu cần bảo vệ, chọn loại thấm sâu vẫn để vật liệu thở.
