Lối đi sân vườn nên chọn vật liệu theo cách người ta sẽ bước trên nó: lối đi hằng ngày, có xe đẩy, có người già thì cần mặt phẳng, chắc, chống trơn như đá lát hay gạch nung; lối dạo chậm qua bồn cây hợp đá kê bước, đặt theo đúng sải chân người trong nhà; sỏi hợp lối phụ ít đi và chỗ cần thấm nước; gỗ hợp chỗ khô, có mái hoặc sàn nâng. Một lối đi đẹp là lối mà bàn chân không phải nghĩ khi đi.
Lối đi làm việc gì trong vườn
Lối đi không chỉ nối điểm A với điểm B. Nó quyết định người ta nhìn vườn theo thứ tự nào, đi nhanh hay chậm, dừng ở đâu. Danh mục nguyên lý bố cục có bài riêng về lối đi dẫn mắt; bài này đi vào phần vật liệu và kích thước, thứ mà chân người cảm nhận được.
Trước khi chọn vật liệu, phân loại lối:
- Lối chính: từ cổng vào nhà, từ nhà ra chỗ phơi, chỗ để xe. Đi mỗi ngày, có khi mang đồ, đẩy xe, đi lúc trời tối hay trời mưa.
- Lối phụ: ra góc vườn, ra chỗ ngồi, vòng quanh bồn cây. Đi vài lần một ngày, thường đi chậm.
- Lối bảo trì: chỉ để vào cắt cây, dọn phễu, sửa bơm. Ít người đi, nhưng phải có.
Vật liệu cho mỗi loại lối nên khác nhau. Lát toàn bộ lối bằng một thứ đá đắt tiền là lãng phí ở lối bảo trì; lát lối chính bằng sỏi rời là khổ cho người đi.
Bề rộng: bao nhiêu là đủ
Các tài liệu thiết kế cảnh quan thường đưa ra những mức tham khảo như sau, tuỳ không gian thực tế có thể co giãn:
| Loại lối | Bề rộng tham khảo | Lý do |
|---|---|---|
| Lối một người, lối bảo trì | khoảng 60–90 cm | Đủ cho một người mang theo xô, kéo cắt cây |
| Lối chính trong sân nhà | khoảng 1–1,2 m | Đủ cho một người đi cạnh xe đẩy hoặc dắt trẻ nhỏ |
| Lối hai người đi song song | khoảng 1,2–1,5 m | Đi cạnh nhau trò chuyện mà không phải bước lên cỏ |
Khi cây hai bên lối lớn lên, lá sẽ phủ ra làm lối hẹp đi đáng kể. Lối nào hai bên là cây bụi, nên rộng hơn mức tối thiểu một chút.
So sánh vật liệu lối đi
| Vật liệu | Cảm giác bước chân | Hợp với | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá lát (đá tấm, đá chẻ) | Chắc, phẳng, mát | Lối chính, lối có xe đẩy | Chọn mặt nhám, đá băm hoặc đá khò lửa; đá mài bóng trơn khi ướt |
| Gạch nung (gạch đỏ, gạch thẻ) | Ấm, hơi nhám, quen chân | Lối chính, sân kiểu Việt | Rêu bám ở chỗ khuất nắng; cần nền chắc để không lún từng viên |
| Đá kê bước | Phải bước theo nhịp, chậm | Lối dạo, lối qua thảm cỏ, qua sỏi | Khoảng cách phải theo sải chân, không hợp người già, xe đẩy |
| Sỏi, đá dăm | Lạo xạo, lún nhẹ | Lối phụ, lối bảo trì, chỗ cần thấm nước | Sỏi tròn lăn dưới chân; cần viền chắn, khó đi bằng giày cao gót, xe lăn |
| Gỗ, gỗ nhựa | Êm, ấm | Sàn nâng, chỗ có mái, lối qua chỗ ẩm | Gỗ tự nhiên trơn khi rêu bám, mục nếu chạm đất; gỗ nhựa nóng dưới nắng |
| Bê tông đổ tại chỗ | Chắc, đều | Lối dài, lối xe | Cần khe co giãn; mặt quá láng trơn, nên làm mặt chải hoặc lộ đá |
Sỏi tròn hay đá dăm góc cạnh
Người làm vườn hay nhầm chỗ này. Sỏi tròn đẹp, êm mắt, nhưng các viên lăn trên nhau, bước lên là trượt và lún. Đá dăm có góc cạnh thì các viên khoá vào nhau, sau khi lu lèn tạo thành mặt khá chắc. Lối sỏi muốn đi được hằng ngày nên dùng đá dăm cỡ nhỏ trên nền đã nện, hoặc dùng khung tổ ong bằng nhựa giữ sỏi, có viền chắn hai bên để sỏi không tràn ra bồn.
Đá kê bước: chọn theo bước chân, không theo bản vẽ
Đá kê bước là những phiến đá đặt cách nhau, người đi bước từ phiến này sang phiến kia. Nếu khoảng cách sai, bước chân sẽ hoặc phải dài ra hấp tấp, hoặc ngắn lại lúng túng; người đi luôn phải nhìn xuống chân.
- Đo sải chân thật: cho người trong nhà đi thong thả trên nền cát hoặc nền ướt, đo khoảng cách giữa các dấu chân. Khoảng cách tâm tới tâm của các phiến đá thường quanh mức ấy; với người lớn đi chậm trong vườn, con số hay gặp vào khoảng năm mươi lăm tới sáu mươi lăm phân.
- Phiến đủ lớn cho cả bàn chân: phiến quá nhỏ bắt người đi phải dồn trọng tâm vào mũi chân.
- Mặt phiến gần bằng mặt đất xung quanh, hoặc cao hơn một chút ở chỗ có sỏi; phiến nhô cao là chỗ vấp, phiến lún sâu là chỗ đọng nước.
- Đặt chắc: mỗi phiến có lớp nền cát hoặc vữa bên dưới, không bập bênh khi bước lên.
Trong vườn Nhật, người ta có một cách nói truyền lại gắn với trà sư Sen no Rikyū: đá bước nên nghiêng về phần "đi được" nhiều hơn phần "để nhìn". Tức là đá trước hết phải bước lên dễ, đẹp là thứ hai. Đó là bài học dùng được cho mọi khu vườn.
Lớp nền: phần không ai thấy quyết định độ bền
Lối đi lún, viên gạch bập bênh, mặt đá nứt sau một mùa mưa thường không do vật liệu mặt mà do lớp nền bên dưới. Với lối đi trong sân nhà, cấu tạo quen thuộc là: bóc lớp đất mặt nhiều rễ cỏ, nện chặt đất nền, rải một lớp đá dăm làm lớp chịu lực và nện kỹ, rải một lớp cát mỏng để cân chỉnh, rồi mới đặt viên lát. Lối có xe ô tô đi qua thì lớp nền phải dày và chắc hơn nhiều, thường cần một lớp bê tông.
Lối đi phải có độ dốc nhẹ, ngang hoặc dọc, để nước mưa chảy ra mép chứ không đọng giữa lối. Danh mục này có bài riêng về thoát nước sân vườn.
Viền lối: ranh giới giữa đá và cây
Viền là chi tiết nhỏ nhưng quyết định lối đi trông gọn hay lôi thôi. Viền giữ cho viên lát không xô ra ngoài, giữ sỏi không tràn vào bồn, giữ đất bồn không trôi ra lối. Có thể dùng gạch nung đặt nghiêng, đá chẻ dài, thanh thép, hoặc ngói cũ cắm đứng. Mặt viền nên ngang hoặc thấp hơn mặt lối một chút để không thành chỗ vấp.
Lối đi ban đêm và lối đi cho người già
Lối chính nên đi được an toàn lúc tối: không có bậc đột ngột, không có viên đá lồi, có đèn chiếu thấp dọc lối. Nhà có người già, trẻ nhỏ hay người dùng xe lăn, lối chính nên phẳng, liền mạch, không dùng đá kê bước, không dùng sỏi rời. Mọi thay đổi cao độ nên báo trước bằng đổi vật liệu, đổi màu, hoặc ánh sáng. Bài về bậc thang và dốc trong danh mục này nói kỹ phần đó.
Câu hỏi thường gặp
Lối đi sân vườn nên lát bằng gì?
Lối chính đi hằng ngày nên lát đá hoặc gạch nung mặt nhám, phẳng và chắc. Lối dạo chậm hợp đá kê bước; lối phụ, lối bảo trì có thể dùng đá dăm hoặc sỏi có viền; gỗ hợp chỗ khô ráo, có mái hoặc sàn nâng.
Đá kê bước nên đặt cách nhau bao nhiêu?
Nên theo sải chân thật của người trong nhà khi đi thong thả. Với người lớn đi chậm, khoảng cách tâm tới tâm hay gặp vào khoảng năm mươi lăm tới sáu mươi lăm phân; phiến đủ rộng cho cả bàn chân và đặt chắc, không bập bênh.
Lối sỏi có dễ đi không?
Sỏi tròn lăn và lún dưới chân nên khó đi. Đá dăm góc cạnh khoá vào nhau chắc hơn; lối sỏi muốn đi hằng ngày nên dùng đá dăm nhỏ trên nền đã nện, có khung tổ ong và viền chắn hai bên.
Lối đi trong vườn rộng bao nhiêu là vừa?
Lối một người khoảng sáu mươi tới chín mươi phân, lối chính trong sân nhà khoảng một mét tới một mét hai, lối cho hai người đi song song khoảng một mét hai tới một mét rưỡi. Nếu hai bên là cây bụi thì nên rộng hơn vì lá sẽ phủ ra.
Vì sao lối đi lát gạch bị lún, bập bênh?
Thường do lớp nền: đất chưa được nện chặt, thiếu lớp đá dăm chịu lực, hoặc nước đọng làm nền mềm. Bóc đất mặt, nện nền, rải đá dăm và cát cân chỉnh trước khi lát, kèm độ dốc thoát nước, sẽ giữ lối đi phẳng lâu.
