Hòn non bộ trong sân là gì: núi, nước và cây thu nhỏ trước nhà Việt

Hòn non bộ trong sân là một khối núi đá được ghép và xây ngay tại chỗ, thường đặt giữa một bể nước nông, trên đó trồng cây nhỏ và đôi khi đặt thêm mái chùa, cây cầu, ông câu bằng gốm. Nó là một bức tranh sơn thuỷ thu nhỏ: có núi, có nước, có cây, có khoảng trống để mắt đi dạo. Khác với non bộ khay đặt trên bàn, hòn non bộ trong sân là một công trình thật, có móng, có chống thấm, có bơm nước và nặng tới hàng tấn.

Non bộ trong sân khác non bộ khay thế nào

Người Việt dùng chữ "non bộ" cho nhiều thứ, nên dễ lẫn. Ít nhất có ba loại cần tách ra:

Bài này nói về hai loại sau: những thứ phải xây, phải tính móng và nước. Phần uốn tạo dáng cây trên đá, cách làm non bộ khay, thuộc về nghề cây cảnh và bonsai.

Ba thành phần: núi, nước, cây

Núi

Núi là xương sống. Một hòn non bộ đẹp thường có một đỉnh chính cao nhất, một vài đỉnh phụ thấp hơn, và những mỏm đá nhỏ ở chân như đồi thấp ven sông. Người làm non bộ gọi đỉnh chính là chủ sơn, các đỉnh phụ là thứ sơn. Núi không cần to. Cái cần là nhìn vào thấy được chiều sâu: có mặt trước, mặt sau, có hang, có khe, có vách dựng và sườn thoải.

Nước

Nước bao quanh chân núi, thường trong một bể xây nông mà dân gian gọi là bể cạn. Mặt nước phản chiếu núi, làm núi cao thêm và làm cả khoảng sân dịu lại. Nhiều hòn non bộ hiện nay có thêm một dòng thác nhỏ chảy từ hốc đá xuống, chạy bằng bơm đặt chìm dưới bể.

Cây

Cây trên non bộ đóng vai rừng trên núi. Vì đất ít, nắng gắt, gió lùa, chỉ một số loài lá nhỏ, chịu khô mới sống bền. Cây phải nhỏ so với núi. Một cây sanh tán rộng trùm lên đỉnh núi sẽ làm ngọn núi thành cái chậu, mất hết tỷ lệ.

Những vật điểm xuyết

Mái chùa, chiếc cầu, ông tiều, ông câu bằng gốm men là nét quen của non bộ Bắc Bộ. Chúng cho mắt một thước đo: thấy ông câu nhỏ bằng đốt ngón tay thì tự nhiên hình dung ngọn núi cao. Nhưng vật điểm xuyết cũng dễ làm hỏng cảnh. Đặt nhiều quá, sai tỷ lệ với nhau, cảnh hoá thành quầy đồ lưu niệm. Một hai chi tiết, đặt lấp ló sau mỏm đá, thường đủ.

Gốc thẩm mỹ: sơn thuỷ và cách nhìn tranh

Hòn non bộ không sinh ra từ phong thuỷ, mà từ cách người Á Đông nhìn núi sông. Trong hội hoạ Trung Hoa, tranh sơn thuỷ (núi và nước) là một dòng lớn từ hàng nghìn năm. Hoạ sĩ đời Tống Quách Hi trong Lâm tuyền cao trí nói tới "tam viễn": nhìn từ chân núi lên đỉnh là cao viễn, nhìn từ trước núi ra sau núi là thâm viễn, nhìn từ núi gần sang núi xa là bình viễn. Người làm non bộ giỏi dùng cả ba: đỉnh vút lên, khe núi lùi sâu, và các đảo đá nhỏ trải ra xa trên mặt nước.

Ở Trung Hoa, vườn cổ có "giả sơn", núi đá xếp ngay trong vườn, nổi tiếng nhất là ở các vườn Tô Châu. Kế Thành trong Viên Dã, sách lý luận vườn khắc in khoảng năm 1634, dành hẳn phần bàn việc đắp núi và chọn đá. Ở Việt Nam, hòn non bộ trong bể cạn quen thuộc ở sân đình, sân chùa, trước nhà thờ họ và trong nhà khá giả ở Bắc Bộ, rồi lan ra khắp nơi. Quan niệm "sơn thuỷ hữu tình" là một quan niệm về cái đẹp: núi và nước đi cùng nhau thì cảnh mới có tình.

Thời xưa nhiều người còn gắn non bộ với phong thuỷ. Nhìn lại, phần lớn lý do có thể giải thích bằng cảm giác thực: một khối đá và mặt nước trước nhà làm mát sân, che bớt tầm nhìn thẳng từ cổng vào nhà, cho mắt một chỗ dừng. Bài này dừng ở đó, không bàn hướng đặt để "hút lộc".

Hòn non bộ đặt ở đâu trong sân

• Trên trục nhìn chính. Chỗ đẹp nhất là nơi nhìn thấy từ cửa chính, từ bàn uống nước trong nhà hay từ hiên. Non bộ là nhân vật chính của sân, không nên giấu vào góc khuất.
• Có nắng nhưng không phơi cả ngày. Nắng sáng tốt cho cây và cho nước. Nắng chiều gắt làm nước ấm, rêu tảo phát nhanh, cây trên đỉnh cháy lá.
• Xa móng nhà và tường chịu lực. Bể nước sát chân tường lâu ngày dễ làm ẩm, rêu mốc chân tường. Nên chừa khoảng hở hoặc có lớp chống thấm riêng.
• Có đường điện an toàn và chỗ cấp, xả nước. Bơm và đèn cần ổ cắm ngoài trời chuẩn chống nước, có thiết bị chống giật. Bể cần lỗ xả đáy hoặc ống tràn để thay nước, xả khi mưa lớn.
• Không chắn lối đi. Sân nhà phố thường phải dành chỗ để xe. Non bộ chiếm lối thì ngày nào cũng phải lách qua, chẳng mấy chốc thành vật cản.

Những kiểu hòn non bộ thường gặp

Non bộ giữa bể cạn

Kiểu cổ điển: một hòn núi đứng giữa bể nước, nhìn được từ nhiều phía. Hợp với sân rộng, sân đình, sân nhà vườn. Vì nhìn từ bốn phía nên mặt sau cũng phải đẹp, không được lộ vữa và ống nước.

Non bộ tựa tường

Núi dựng sát tường rào hoặc tường nhà, chỉ nhìn từ một phía. Đây là kiểu phổ biến nhất ở nhà phố vì tiết kiệm diện tích. Mặt sau có thể dùng làm chỗ đi ống bơm và dây điện. Cần chống thấm tường kỹ.

Non bộ có thác

Nước bơm lên đỉnh hoặc lưng chừng núi rồi đổ xuống bể. Thác cho tiếng nước, cho chuyển động, giữ nước luôn chảy nên đỡ muỗi. Đổi lại phải lo bơm, lọc, điện và nước hao.

Non bộ khô

Núi đá đứng trên nền sỏi, không có bể nước. Hợp với chỗ khó cấp nước hoặc gia đình có trẻ nhỏ muốn tránh mặt nước. Muốn gợi nước thì rải sỏi trắng, sỏi xám thành dòng uốn quanh chân núi.

Cái gì làm một hòn non bộ tốn kém

Không có một mức chung, vì mỗi hòn mỗi khác. Nhưng có thể biết trước những thứ đẩy khối lượng công việc lên:

1. Khối lượng đá. Đá rất nặng. Đá càng to, càng lạ, vận chuyển và cẩu đặt càng mất công.
2. Chiều cao. Núi càng cao càng cần móng sâu, khung thép, nhiều người làm.
3. Bể và chống thấm. Bể sâu, bể rộng, nhiều lớp chống thấm thì tốn vật liệu và thời gian chờ ngâm thử.
4. Thác và hệ lọc. Thêm thác là thêm bơm, ống, máng, lọc, điện.
5. Tay nghề ghép đá. Ghép đá cho ra dáng núi là phần cần nghệ nhân giỏi, khó thay bằng máy.

Cách tiết kiệm phổ biến: chọn đá có sẵn ở địa phương, làm núi thấp mà có chiều sâu thay vì núi cao, làm bể và móng trước rồi ghép đá, trồng cây theo đợt. Một hòn non bộ nhỏ, đặt đúng chỗ, vẫn đẹp hơn một khối đá to chen chúc giữa sân.

An toàn: nước, điện và kết cấu

Bể cạn trông nông, nhưng trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước ở mực nước rất thấp, chỉ cần úp mặt xuống. Nhà có trẻ nhỏ nên làm bể nông hẳn, có lưới thép chịu lực đặt ngay dưới mặt nước, hoặc rào quanh bể, và không để trẻ chơi một mình gần nước. Bơm, đèn phải đi qua thiết bị chống giật, dây và ổ đạt chuẩn chống nước, do thợ điện lắp. Núi cao quá đầu người hoặc đặt trên sàn mái, sân thượng thì phải hỏi kỹ sư kết cấu trước khi làm.

Nước đứng yên là chỗ muỗi đẻ. Bể có non bộ nên có dòng chảy hằng ngày từ bơm, hoặc thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng, và đừng để chậu, khay đọng nước quanh chân núi.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, học thế nào

Cách học làm non bộ nhanh nhất là đi xem thật nhiều cái đã đứng vững qua năm tháng. Sân đình, sân chùa ở các làng Bắc Bộ còn nhiều bể cạn cũ. Ở Huế, các nhà vườn và phủ đệ thường có bể cạn non bộ trước nhà. Khi xem, thử để ý mấy điều: đỉnh chính đứng ở đâu so với tâm bể, núi có mấy lớp xa gần, cây trên núi to cỡ nào so với đá, mặt nước chừa ra bao nhiêu. Chụp ảnh từ đúng chỗ người ta hay đứng ngắm. Về nhà, phác lại bằng vài nét bút chì là đã hiểu hơn đọc mười trang sách.

Người muốn đọc sâu có thể tìm bản dịch Viên Dã của Kế Thành, và các sách về tranh sơn thuỷ để hiểu cách người xưa sắp núi xa núi gần. Còn khi chuẩn bị làm thật, các bài tiếp theo trong mục này nói lần lượt về bể cạn, chọn đá, bố cục núi, thác nước, móng và chống thấm.