Bình phong trước nhà là một bức chắn đứng giữa cổng và cửa chính, có việc thực tế là che gió lùa, chắn tầm nhìn từ ngoài đường vào gian giữa và buộc lối đi rẽ sang hai bên; về mặt cảnh quan, nó là "tấm phông" đầu tiên khách nhìn thấy, thường đi kèm bể cạn, hòn non bộ hay vài chậu cây. Bình phong có thể xây gạch, làm bằng cây xén hoặc dựng bằng vật liệu nhẹ, và vẫn dùng tốt cho nhà hôm nay nếu hiểu đúng nó để làm gì.
Bình phong là gì, có ở đâu
Chữ "bình phong" (屏風) gốc Hán, nghĩa đen là "tấm chắn gió". Trong nhà, bình phong là tấm vách di động bằng gỗ, giấy hay vải để ngăn không gian. Ngoài sân, bình phong là bức tường cố định đặt trước nhà, trước đình, chùa, lăng mộ, nhà thờ họ.
Ở Việt Nam, bình phong ngoài trời gặp nhiều nhất ở miền Trung, đặc biệt Huế, nơi gần như nhà vườn nào, phủ đệ nào, lăng nào cũng có. Ở Bắc Bộ, bình phong hay thấy ở đình, đền, nhà thờ họ và nhà các gia đình khá giả. Ở Nam Bộ, bình phong ít hơn trong nhà dân, nhưng có ở đình, miếu và nhiều hội quán của người Hoa.
Bốn việc của một bức bình phong
Che gió
Gió thổi thẳng từ cổng vào cửa chính mang theo bụi, mưa tạt, và mùa đông thì mang hơi lạnh. Một bức tường ở giữa làm gió phải vòng qua hai bên, yếu đi trước khi tới nhà. Với nhà rường mở cửa bức bàn rộng, đây là cách giảm gió lùa đơn giản nhất.
Chắn tầm nhìn
Gian giữa nhà Việt xưa là gian thờ. Người ngoài đường nhìn thẳng vào bàn thờ bị coi là thiếu kín đáo. Bình phong che đúng góc nhìn đó mà không đóng kín cả khuôn viên. Người trong nhà vẫn thấy cổng qua hai bên bình phong, còn người ngoài thì không thấy trọn bên trong.
Tạo lối đi vòng
Có bình phong, lối đi từ cổng không thể đâm thẳng vào nhà; nó phải tách sang trái hoặc phải. Một bước rẽ nhỏ làm thay đổi cảm giác đi vào: khách chậm lại, nhìn sang bên, thấy thêm vườn.
Làm nền cho cảnh
Mặt trước bình phong là một mặt phẳng đứng, làm nền cho bể cạn, non bộ, chậu kiểng đặt trước nó. Cây đặt trước tường trơn nổi hình rõ hơn nhiều so với cây đặt giữa nền vườn rối mắt.
Quan niệm xưa và lý do thật
Người xưa tin bình phong ngăn "tà khí" hay luồng khí xấu đi thẳng vào nhà, giữ cái tốt tụ lại trước sân. Có nơi còn đắp hình con vật linh hay chữ Hán lên mặt bình phong với ý trừ tà, cầu phúc. Đó là quan niệm thời xưa và là một phần của văn hoá, không nên coi là công thức để làm theo.
Đặt cạnh lý do thực tế thì dễ hiểu: luồng gió mạnh thổi thẳng vào nhà gây khó chịu, cái nhìn thẳng từ ngoài vào làm mất riêng tư, lối đi thẳng tuột làm mất nhịp. Người xưa diễn đạt điều ấy bằng ngôn ngữ của khí, người nay diễn đạt bằng ngôn ngữ của gió, tầm nhìn và chuyển động. Bức tường thì vẫn đặt ở chỗ đó.
Các kiểu bình phong thường gặp
| Kiểu | Vật liệu | Đặc điểm cảnh quan |
|---|---|---|
| Bình phong xây | Gạch, vữa vôi, có khi ốp mảnh sành sứ | Bền, mặt phẳng làm nền tốt; có thể đắp nổi trang trí ở mặt trước |
| Bình phong cây | Chè tàu, duối, cây hàng rào xén khối | Mềm, xanh quanh năm, cần xén định kỳ; hợp nhà vườn Huế |
| Bình phong kèm bể cạn | Tường xây, bể xây phía trước | Cụm cảnh hoàn chỉnh: tường – nước – đá – cây |
| Bình phong hiện đại | Gạch thông gió, lam gỗ, khung thép trồng dây leo | Che được nhưng cho gió và ánh sáng lọt qua |
Ở Huế, nhiều bình phong cổ được khảm mảnh sành sứ ghép thành hình, kỹ thuật thường gọi là khảm sành sứ, rất đặc trưng ở các lăng và phủ đệ thời Nguyễn. Phần trang trí là câu chuyện của mỹ thuật; ở góc vườn, chỉ cần để ý rằng mặt trang trí luôn quay ra phía cổng, tức là phía khách nhìn thấy đầu tiên.
Đặt bình phong: kích thước và khoảng cách
Không có một con số bắt buộc, nhưng có vài nguyên tắc tỷ lệ giúp bình phong hợp với sân:
- Chiều cao. Đủ che tầm mắt người đứng ở cổng nhìn vào gian giữa. Với nhà một tầng, bình phong thường cao ngang hoặc hơi cao hơn đầu người. Cao quá sẽ chắn nắng sân và nặng nề.
- Chiều rộng. Thường hẹp hơn mặt tiền gian giữa hoặc tương đương. Bình phong rộng hơn cả nhà sẽ biến thành bức tường chắn.
- Khoảng cách tới nhà. Phải đủ chỗ cho sân hoặc ít nhất một khoảng đi lại, đặt bể cạn. Đứng ở thềm nhìn ra, bình phong không được "dí sát mặt".
- Khoảng hở hai bên. Đủ cho lối đi thoải mái, hai người tránh nhau được.
Bình phong xây cao cần móng chắc, nhất là khi có thêm bể nước phía trước. Bể nước, đất ướt và đá đều rất nặng; khi làm cụm bình phong – bể cạn lớn, nên hỏi người có chuyên môn kết cấu về móng và chống nứt.
Bình phong và bể cạn: một cụm cảnh
Trong nhà vườn và phủ đệ Huế, bể cạn hay đứng ngay trước mặt bình phong. Bể xây nông, trong đặt hòn non bộ, vài cây nhỏ, có khi trồng sen súng. Tường làm nền, nước làm gương, đá làm hình, cây làm điểm. Cách làm hòn non bộ và bể cạn có danh mục riêng trên site; ở đây chỉ cần nhớ hai điều. Một, bể nên thấp hơn bình phong nhiều, để tường còn là nền. Hai, bể có nước thì phải tính an toàn cho trẻ nhỏ: thành bể đủ cao hoặc có nắp lưới chắc, và giữ nước lưu thông hoặc thả cá để không sinh lăng quăng.
Bình phong cho nhà phố và nhà ở hôm nay
Nhà phố không có chỗ cho một bức tường đứng giữa sân. Nhưng nhu cầu mà bình phong giải quyết vẫn còn nguyên: cửa chính nhìn thẳng ra đường, người qua lại nhìn thẳng vào phòng khách. Một số cách làm "bình phong" theo kiểu mới:
- Vách lam đứng. Một khung lam gỗ hoặc nhôm giả gỗ đặt lệch trước cửa, che góc nhìn nhưng cho gió qua.
- Tường gạch thông gió. Gạch bông gió đất nung hay xi măng xếp thành bức tường thấp, có thể trồng cây trước.
- Bồn cây cao. Một bồn xây cao ngang hông, trồng cây bụi dày hoặc cây trúc, tạo vách xanh.
- Giàn dây leo. Khung thép mảnh, cho dây leo phủ kín, che vừa đủ mà vẫn nhẹ.
- Bức tường ngắn có bể nước nhỏ. Phiên bản thu nhỏ của bình phong – bể cạn, hợp sân trước 20–30 m².
Khi chọn, nên đứng ở ba chỗ để kiểm: ở cổng nhìn vào, ở ghế sofa nhìn ra, ở cửa sổ tầng trên nhìn xuống. Bình phong đúng chỗ là bình phong che được góc nhìn thứ nhất mà không chặn góc thứ hai và thứ ba.
Đi xem bình phong ở đâu
Huế có nhiều bình phong đẹp nhất: trước các nhà vườn ở Kim Long, Vỹ Dạ, trước các phủ đệ, lăng tẩm. Ở Hà Nội, bình phong đứng trước nhiều đình làng ven đô và nhà thờ họ. Ở Hội An và Sài Gòn, các hội quán của người Hoa có bình phong và sân trong đáng xem. Khi đứng trước một bình phong cổ, thử bước sang hai bên rồi quay lại: sẽ thấy rõ nó đã sắp đặt tầm nhìn và lối đi của mình thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Bình phong trước nhà để làm gì?
Bình phong che gió lùa, chắn tầm nhìn từ ngoài đường vào gian giữa, buộc lối đi rẽ sang hai bên và làm nền cho bể cạn, non bộ, chậu cây đặt phía trước. Người xưa còn quan niệm nó ngăn khí xấu, đó là một phần văn hoá.
Bình phong nên cao bao nhiêu?
Không có con số bắt buộc. Nguyên tắc là đủ che tầm mắt người đứng ở cổng nhìn vào gian giữa, thường ngang hoặc hơi cao hơn đầu người với nhà một tầng; cao quá sẽ chắn nắng sân và nặng nề.
Nhà phố có làm bình phong được không?
Được, bằng vách lam, tường gạch thông gió, bồn cây cao hoặc giàn dây leo đặt lệch trước cửa. Chúng che góc nhìn từ đường mà vẫn cho gió và ánh sáng đi qua.
Bình phong cây là gì?
Bình phong cây là một khối cây bụi xén vuông, thường là chè tàu, đứng thay cho tường xây trước nhà. Kiểu này hay gặp ở nhà vườn Huế, xanh quanh năm nhưng cần xén định kỳ.
Đặt bể cạn trước bình phong có an toàn cho trẻ không?
Chỉ an toàn khi thành bể đủ cao hoặc có nắp lưới chịu lực và trẻ không chơi một mình gần nước. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở độ sâu rất nông, nên không coi bể nhỏ là vô hại.
