Hồ Tịnh Tâm và hồ Học Hải: hai hồ cảnh nổi tiếng của kinh đô Huế

Hồ Tịnh Tâm và hồ Học Hải là hai hồ cảnh nổi tiếng nằm trong Kinh thành Huế, phía bắc Hoàng thành. Hồ Tịnh Tâm vốn mang tên Ký Tế, được đổi tên và sửa thành hồ cảnh dưới thời Minh Mạng, với ba đảo Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu; cảnh sen mùa hè ở đây được vua Thiệu Trị chọn vào bộ "Thần Kinh nhị thập cảnh" với tên "Tịnh Hồ hạ hứng". Hồ Học Hải ở gần đó gắn với Tàng Thơ lâu, kho lưu trữ sách vở, giấy tờ của triều Nguyễn dựng năm 1825 trên một đảo giữa hồ.

Hồ trong Kinh thành: vừa để ngắm vừa để dùng

Kinh thành Huế không chỉ có tường thành và cung điện. Bên trong vòng thành có nhiều hồ lớn nhỏ, cùng dòng Ngự Hà chảy ngang qua, nối với sông bên ngoài qua các cống. Hệ hồ ấy làm nhiều việc cùng lúc: điều hoà nước khi mưa lớn, cấp nước khi có hoả hoạn, tạo khí mát cho một đô thị nóng ẩm, và làm cảnh. Một số hồ được chọn để biến thành hồ cảnh, có đảo, có lầu, có cầu — Tịnh Tâm và Học Hải là hai hồ tiêu biểu nhất.

Nhiều tài liệu cho rằng hồ Tịnh Tâm vốn là một đoạn của dòng sông cũ chảy qua vùng đất xây Kinh thành, được giữ lại và nắn thành hồ khi đắp thành. Đây là cách làm phổ biến: tận dụng địa hình nước có sẵn thay vì đào mới hoàn toàn.

Hồ Tịnh Tâm: từ hồ Ký Tế tới "hồ lòng lặng"

Đổi tên và đổi vai

Theo các tài liệu giới thiệu di tích, thời Gia Long hồ có tên Ký Tế. Đến năm Minh Mạng thứ 19 (1838), hồ được đổi tên thành Tịnh Tâm — "lòng lặng" — và được sửa sang thành một khu vườn hồ cho vua dạo chơi, ngắm cảnh. Hồ có hình gần chữ nhật, chu vi theo các tài liệu ghi chép vào khoảng 1.500 m.

Ba hòn đảo tiên

Giữa hồ có ba đảo mang tên Bồng Lai, Phương Trượng và Doanh Châu — tên ba ngọn núi tiên trên biển trong truyền thuyết Trung Hoa. Mô hình "một hồ ba núi" này rất cổ trong nghệ thuật vườn cung đình Đông Á, xuất hiện ở các vườn của nhà Hán và được lặp lại ở nhiều hoàng cung về sau. Người làm vườn dựng ba hòn đảo trong hồ để gợi một thế giới tiên ngay trong cung cấm.

• Đảo Bồng Lai ở phía nam, trên đảo có điện Bồng Doanh.
• Đảo Phương Trượng có gác Nam Huân.
• Đảo Doanh Châu được tạo như một hòn non bộ lớn nổi trên mặt hồ.

Các đảo được nối bằng đê và cầu, với các công trình phụ như hành lang, đình, bến thuyền. Người dạo hồ có thể đi thuyền hoặc đi bộ theo đê, mỗi khúc quanh lại thấy một góc khác của lầu gác phản chiếu trên mặt nước.

"Tịnh Hồ hạ hứng"

Vua Thiệu Trị đưa hồ vào bộ thơ "Thần Kinh nhị thập cảnh" — hai mươi cảnh đẹp đất kinh — với đề "Tịnh Hồ hạ hứng", tạm hiểu là cảm hứng mùa hè ở hồ Tịnh. Mùa hè là mùa sen; hồ Tịnh Tâm nổi tiếng với sen, và sen hồ Tịnh trong trí nhớ người Huế gắn với thú ướp trà bằng hương sen.

Hồ Học Hải và Tàng Thơ lâu

Tên Học Hải nghĩa là "biển học". Hồ nằm gần hồ Tịnh Tâm, cũng trong Kinh thành. Giữa hồ có một hòn đảo hình chữ nhật, trên đó là Tàng Thơ lâu, xây năm 1825 dưới thời Minh Mạng để lưu giữ sách vở, giấy tờ của triều đình. Đảo được nối với bờ bằng cây cầu gạch đá ở phía tây.

Đặt kho sách giữa hồ không chỉ để đẹp. Mặt nước bao quanh là một vành đai chống cháy: lửa từ nhà dân xung quanh khó lan tới. Nước cũng giúp người coi kho kiểm soát lối ra vào. Đây là một cách "thiết kế cảnh quan để bảo vệ" rất đáng chú ý: hồ vừa làm cảnh cho tên gọi "biển học", vừa là lớp bảo vệ cho thứ quý nhất bên trong.

Tàng Thơ lâu đã được tu bổ, phục hồi và mở cửa trở lại cho khách tham quan vào năm 2021, với không gian trưng bày về di sản tư liệu triều Nguyễn.

Mốc thời gian tóm tắt

Hồ cảnh Huế khác hồ cảnh Trung Hoa ở đâu

Mô hình ba đảo tiên, cầu, lầu gác đến từ truyền thống vườn cung đình Trung Hoa. Nhưng hồ Tịnh Tâm có vài nét riêng:

• Quy mô vừa phải: nhỏ hơn rất nhiều so với các hồ ngự uyển lớn ở Bắc Kinh; vừa với một kinh đô ở dải đất hẹp.
• Sen là nhân vật chính: thay vì đá Thái Hồ hay núi giả cao, cảnh chính của hồ là mặt nước phủ sen mùa hè.
• Gắn với hệ thuỷ của Kinh thành: hồ là một mắt xích trong mạng lưới nước, không phải một hồ cô lập trong cung.
• Kiến trúc nhẹ: điện, gác trên đảo thấp, mái ngói, gỗ, hài hoà với khí hậu mưa nhiều.

Những gì còn lại hôm nay

Qua hơn một thế kỷ biến động, nhiều hồ trong Kinh thành bị bồi lắng, thu hẹp, có chỗ bị lấn để trồng trọt. Báo chí đã nhiều lần phản ánh chuyện "Huế đang mất dần hồ lớn". Hồ Tịnh Tâm được chỉnh trang, nạo vét, trồng lại sen trong những năm gần đây; điện Bồng Doanh và gác Nam Huân không còn nguyên trạng, chỉ còn nền và dấu tích.

Đi dạo hồ Tịnh Tâm vào sáng sớm mùa hè, khi sen nở và sương còn trên mặt nước, vẫn có thể hình dung phần nào cảnh "Tịnh Hồ hạ hứng". Mùa sen ở Huế thường vào khoảng đầu tới giữa hè, tuỳ năm.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ hồ cảnh Huế

Với người làm vườn có ao, hồ trong sân, hồ Tịnh Tâm gợi vài bài học. Thứ nhất, một mặt nước rộng không cần nhiều thứ: vài đảo nhỏ, một cây cầu, một mảng sen là đủ thành cảnh. Thứ hai, đặt công trình ngồi ngắm (một hiên, một chòi) ở chỗ nhìn ra được nhiều nhất mặt nước. Thứ ba, hồ phải nằm trong hệ thoát nước chung, có lối vào lối ra, không thì sẽ tù đọng và bồi lắng.

Muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc các bài viết về hệ thống hồ trong Kinh thành Huế trên tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, các nghiên cứu Hán Nôm về Tàng Thơ lâu, tài liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, và tra phần mô tả kinh thành trong Đại Nam nhất thống chí.