Cung điện, ao hồ thời Lý – Trần trong sử chép: vườn ngự Thăng Long xưa

Về vườn thời Lý – Trần, sử liệu còn rất ít: không có bản vẽ, không có sách làm vườn, chỉ có những dòng ngắn trong Đại Việt sử ký toàn thư và vài bộ sử khác về việc dựng cung điện, đào ao, xếp núi đá, trồng cây, nuôi chim thú. Những dòng đó đủ cho thấy kinh đô Thăng Long và các hành cung đã có vườn ngự với ao hồ, núi giả, cây thông, cây trúc và hoa thơm. Ghép thêm kết quả khảo cổ ở khu Hoàng thành Thăng Long, có thể phác ra một bức tranh chung, dù còn nhiều chỗ trống.

Vì sao sử chép về vườn lại ít

Chính sử thời phong kiến viết để ghi việc nước: lên ngôi, đánh giặc, cải cách, thiên tai. Cung điện, ao hồ chỉ được nhắc khi gắn với một sự kiện, và thường kèm lời bình. Các sử thần Nho giáo như Ngô Sĩ Liên — người biên soạn Toàn thư năm 1479 — hay dùng chuyện xây dựng cung điện, vườn tược để răn: vua chăm lo xây dựng, vui chơi quá mức là dấu hiệu suy thoái. Vì vậy những gì còn lại về vườn thời Lý – Trần hay đi kèm giọng phê phán, và chỉ nói tới những công trình đủ "nổi bật" để đáng chê.

Hệ quả là: đừng tưởng tượng ra tên vườn, tên hồ không có trong sử. Chỗ nào sử chép thì kể theo sử, chỗ nào không có thì phải nói là không biết.

Thời Lý: kinh đô mới và những ao hồ đầu tiên

Dời đô và dựng cung

Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đặt tên Thăng Long. Toàn thư chép ngay trong năm ấy việc dựng nhiều điện, cung trong thành. Vị trí kinh đô mới nằm giữa một vùng nhiều đầm hồ, sông ngòi: sông Hồng, sông Tô Lịch, đầm Dâm Đàm (hồ Tây), cùng vô số ao đầm nhỏ. Nước là thứ sẵn nhất ở Thăng Long, và người xây kinh đô tận dụng nó ngay từ đầu.

Chùa Một Cột và cái ao giữa kinh thành

Năm 1049, dưới thời Lý Thái Tông, chùa Diên Hựu được dựng. Toàn thư kể chuyện vua nằm mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài sen, rồi theo lời khuyên của nhà sư, cho dựng cột đá giữa ao, đặt toà điện hình đài sen lên trên. Ngôi chùa ấy là tiền thân của chùa Một Cột hôm nay. Dù là công trình tôn giáo, đây cũng là một ý tưởng cảnh quan rõ ràng: một bông sen kiến trúc mọc lên giữa mặt nước, nhìn từ bờ ao. Các đời sau còn tu bổ, đào thêm ao, bắc cầu quanh chùa; chùa hiện nay là bản dựng lại sau khi bị phá trong thế kỷ 20.

Lý Cao Tông và những công trình bị chê

Cuối thời Lý, Toàn thư chép vua Lý Cao Tông cho xây dựng nhiều cung điện, đình tạ, nhất là vào năm 1203, trong đó có ao nuôi cá trong cung với bờ xây đá và kênh dẫn nước từ sông vào. Sử thần ghi việc này kèm lời phê phán, đặt nó cạnh cảnh dân tình đói khổ, giặc cướp nổi lên. Với lịch sử vườn, đoạn sử ấy cho biết thời Lý đã có ao cảnh xây kè đá, có hệ dẫn nước để giữ nước ao luôn tươi — những kỹ thuật vẫn dùng tới hôm nay.

Núi giả trong lễ hội

Một số đoạn sử về các dịp lễ lớn thời Lý nhắc tới việc dựng núi giả trang trí, tiêu biểu là núi Ngao Sơn — núi đặt trên lưng rùa theo tích cổ. Đây là núi tạm cho lễ hội chứ không phải non bộ cố định trong vườn, nhưng cho thấy hình ảnh "núi" đã là một biểu tượng thẩm mỹ quen thuộc trong cung đình.

Thời Trần: hành cung và vườn ngự

Thiên Trường: kinh đô thứ hai giữa đồng quê

Nhà Trần có quê gốc ở vùng Tức Mặc (Nam Định cũ). Năm 1262, theo Toàn thư, hương Tức Mặc được đổi làm phủ Thiên Trường và có cung điện cho Thượng hoàng ở. Các vua Trần có lệ nhường ngôi sớm, lui về làm Thượng hoàng ở Thiên Trường. Đó là một khu cung điện giữa làng quê, giữa ruộng đồng và sông nước — gần với khái niệm "vườn nhà quê của vua" hơn là cung cấm kiểu Thăng Long. Khảo cổ ở khu vực này đã tìm thấy dấu tích kiến trúc thời Trần, nhưng bố cục vườn cụ thể thì chưa rõ.

Vườn ngự đời Trần Dụ Tông

Đoạn sử chi tiết nhất về một khu vườn thời Trần thuộc về đời Trần Dụ Tông, vào khoảng niên hiệu Đại Trị (giữa thế kỷ 14). Theo Toàn thư, vua cho đào hồ trong vườn ngự, giữa hồ chất đá làm núi, bốn mặt khơi nước, trồng thông, trúc cùng các loài hoa thơm cỏ lạ, nuôi chim quý thú lạ. Sử còn chép vua cho đào một hồ nhỏ, chở nước mặn từ vùng biển về để nuôi các loài hải sản, và cho bắt cá sấu thả vào hồ.

Đoạn sử này, dù viết để chê một ông vua ham chơi, lại là một mô tả vườn khá đầy đủ: có hồ, có núi đá giữa hồ, có nước bao quanh, có tầng cây (thông, trúc), có hoa, có động vật. Đó chính là cấu trúc "núi – nước – cây" mà về sau người Việt thu nhỏ vào hòn non bộ trong sân. Bể nước mặn nuôi hải vật cũng cho thấy ý muốn đưa "biển" vào vườn — một ý tưởng xuất hiện ở nhiều nền vườn cung đình.

Khảo cổ ở Hoàng thành Thăng Long

Từ năm 2002, cuộc khai quật lớn ở khu 18 Hoàng Diệu (Hà Nội) làm lộ ra nhiều tầng di tích chồng lên nhau, từ trước thời Lý tới thời Nguyễn. Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2010. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nền móng cung điện, hệ thống cống thoát nước, giếng nước, đường đi lát gạch thời Lý – Trần. Dấu vết vườn — vốn khó nhận ra hơn kiến trúc — vẫn đang được nghiên cứu. Hệ thống thoát nước tinh vi cho thấy người xây cung điện rất chú ý tới việc điều tiết nước, điều kiện cần để có ao hồ ổn định trong cung.

Tóm tắt các mốc được sử chép

Năm tháng trong bảng theo bản dịch Toàn thư phổ biến; những chỗ chỉ biết đời vua, không chắc năm, được ghi theo thời kỳ.

Đọc sử về vườn: vài lưu ý

• Giọng phê phán không làm sai sự kiện, nhưng có thể phóng đại mức xa hoa. Cần đọc như lời của người có quan điểm.
• Bản dịch khác nhau có thể dịch tên công trình, tên cây khác nhau. Khi trích dẫn chính xác, nên dùng bản dịch có chú giải của các nhà nghiên cứu.
• Không có ảnh, không có bản vẽ: mọi hình minh hoạ "vườn thời Lý – Trần" hôm nay đều là phỏng dựng.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

Khu di tích Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội có khu trưng bày khảo cổ cho thấy nền móng, giếng, cống, gạch ngói thời Lý – Trần. Chùa Một Cột, dù là bản dựng lại, vẫn giữ ý tưởng "sen trên mặt nước" từ năm 1049. Ở Nam Định, khu di tích nhà Trần là nơi hình dung Thiên Trường xưa. Về sách, có thể đọc Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch có chú giải, cùng các công trình nghiên cứu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long của Viện Khảo cổ học.

Với người làm vườn, đoạn sử về vườn ngự Trần Dụ Tông là một lời nhắc thú vị: hình mẫu "hồ – núi đá – thông trúc" của hòn non bộ trong sân nhà Việt có gốc rễ ít nhất từ thế kỷ 14, trong chính vườn của vua.