Phủ chúa Trịnh qua Thượng kinh ký sự: vườn cây, hành lang và non bộ

Phủ chúa Trịnh ở Thăng Long cuối thế kỷ 18 được biết tới chủ yếu qua hai tác phẩm: Thượng kinh ký sự của danh y Lê Hữu Trác, ghi lại chuyến lên kinh năm 1782 để chữa bệnh cho thế tử, và Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ. Qua hai ngòi bút ấy, phủ chúa hiện lên như một khu vườn cung đình dày đặc: hành lang quanh co, cây cối um tùm, chim kêu, hoa thơm, non bộ đặt khắp nơi. Cả hai cũng cho thấy mặt trái của sự xa hoa ấy — cây quý, đá lạ bị thu từ nhà dân về để bày trong phủ.

Ai là Lê Hữu Trác, và vì sao ông vào phủ chúa

Lê Hữu Trác (1724–1791), hiệu Hải Thượng Lãn Ông, là thầy thuốc nổi tiếng bậc nhất của Việt Nam thời trung đại, sống ẩn ở Hương Sơn (nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh). Đầu năm 1782, ông nhận lệnh triệu về kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, con chúa Trịnh Sâm. Chuyến đi kéo dài gần hết năm ấy, và ông ghi chép tỉ mỉ thành Thượng kinh ký sự (Ký sự lên kinh), viết bằng chữ Hán, sau được xếp vào bộ sách y học đồ sộ của ông.

Thượng kinh ký sự không phải sách tả vườn. Đó là nhật ký của một người thầy thuốc già từ quê lên chốn quyền lực, nhìn thấy mọi thứ bằng con mắt vừa tò mò vừa dè dặt. Chính vì không cố ý tả vườn mà những chi tiết về cảnh quan trong sách trở nên đáng tin: ông ghi những gì mình đi qua.

Phủ chúa qua con mắt người lên kinh

Đoạn được biết nhiều nhất là đoạn tả lần đầu vào phủ, thường được trích trong sách giáo khoa Ngữ văn với nhan đề "Vào phủ chúa Trịnh". Ông được dẫn qua nhiều lần cửa, mỗi lần cửa lại có lính canh, người truyền báo. Giữa các lớp cửa là những khoảng vườn. Câu tả cảnh quen thuộc nhất, theo bản dịch thường dùng trong sách giáo khoa:

"Đâu đâu cũng là cây cối um tùm, chim kêu ríu rít, danh hoa đua thắm, gió đưa thoang thoảng mùi hương."

Cũng trong đoạn ấy, ông tả những dãy hành lang quanh co nối nhau liên tiếp, người có việc quan đi lại tấp nập như mắc cửi. Từ đây có thể hình dung bố cục của phủ chúa: một quần thể nhiều lớp, các toà nhà nối nhau bằng hành lang có mái, xen giữa là sân vườn trồng cây, hoa, nuôi chim. Người đi trong hành lang luôn nhìn ra cây xanh, không bao giờ thấy hết cả phủ cùng một lúc.

Đây chính là cách tổ chức không gian của nhiều cung điện Đông Á: lấy hành lang làm xương sống, lấy sân vườn làm "khoảng thở". Ở phủ chúa, các lớp cửa còn có thêm vai trò phân tầng quyền lực — càng vào sâu càng gần người có quyền nhất.

Vũ trung tuỳ bút: non bộ, cây cảnh và cái giá phải trả

Phạm Đình Hổ (1768–1839), người làng Đan Loan (Hải Dương), khi còn trẻ sống ở Thăng Long thời chúa Trịnh Sâm. Trong Vũ trung tuỳ bút, thiên thường được trích với nhan đề "Chuyện cũ trong phủ chúa", ông kể chúa Trịnh Sâm thích ngắm cảnh, cho dựng cung điện, đình đài ở nhiều nơi, và trong phủ thì tuỳ chỗ đắp non bộ, bày cảnh núi non như cảnh bến bể đầu non.

Ông cũng kể một chuyện ít ai quên: để có cây cảnh, chim quý, đá lạ bày trong phủ, người của phủ chúa đi lùng ở nhà dân, thấy cây đẹp, đá lạ là biên hai chữ "phụng thủ" (lấy để dâng lên) rồi sai người tới mang đi, nhiều khi phải phá cả tường nhà để khiêng ra. Có nhà phải tự chặt cây quý của mình để tránh phiền nhiễu. Chính gia đình tác giả, theo lời ông kể, đã phải chặt bỏ những cây quý trồng trước nhà vì sợ bị để ý.

Ông còn ghi cảnh những đêm thanh vắng, tiếng chim kêu, tiếng vượn hót vang khắp bốn bề trong vườn phủ, và nhận xét rằng người thức giả coi đó là điềm không lành. Ở đây khu vườn đã thành một biểu tượng: vẻ đẹp chất chồng, chiếm từ người khác, báo trước sự suy tàn.

Hai nguồn, hai góc nhìn

Cả hai đều là văn học có tính tư liệu, không phải bản vẽ hay báo cáo khảo cổ. Khi dùng làm nguồn lịch sử vườn, nên đọc như lời chứng của người đương thời: đáng tin về không khí, về những gì gây ấn tượng mạnh, nhưng không dùng để dựng lại sơ đồ chính xác.

Phủ chúa ở đâu và còn gì

Phủ chúa Trịnh nằm ở khu vực gần hồ Gươm. Ngoài phủ chính, các chúa Trịnh còn dựng cung điện, lầu gác ở những nơi có cảnh đẹp quanh Thăng Long, như ven hồ Tây và trên hồ Gươm. Theo Hoàng Lê nhất thống chí, phủ chúa bị đốt cháy vào cuối những năm 1780 trong cơn biến loạn cuối thời Lê – Trịnh. Ngày nay hầu như không còn dấu vết kiến trúc của phủ trên mặt đất; khu vườn ấy chỉ còn sống trong trang sách.

Bài học cho người làm vườn hôm nay

Hành lang và lớp lang

Cách phủ chúa nối các toà nhà bằng hành lang, xen sân vườn giữa các lớp cửa vẫn là bài học tốt cho nhà ở có nhiều khối: một hành lang có mái nhìn ra sân trong, một khoảng xanh giữa hai dãy nhà, làm ngôi nhà mát và sâu hơn.

Đẹp không cần chiếm

Chuyện "phụng thủ" trong Vũ trung tuỳ bút nghe như chuyện xưa, nhưng hôm nay vẫn có phiên bản của nó: bứng cây cổ thụ ở làng quê, đào cây rừng, lấy đá ở hang động, danh thắng, san hô ngoài biển về làm vườn. Những việc ấy làm nghèo nơi khác để làm giàu cho một khu vườn. Cây lớn nên mua từ vườn ươm; đá non bộ nên là đá vôi, đá ong, đá cuội từ nơi khai thác được phép, hoặc đá nhân tạo. Việc khai thác cây rừng chịu sự điều chỉnh của Luật Lâm nghiệp 2017.

Vườn cần người chăm, không cần phô

Một khu vườn chất đầy cây quý, đá lạ như phủ chúa là khu vườn để phô. Vườn đẹp lâu dài thường là vườn mà mỗi thứ đứng đúng chỗ, và còn đẹp khi mùa đổi.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì

Cả Thượng kinh ký sự và Vũ trung tuỳ bút đều có bản dịch tiếng Việt in nhiều lần; đọc cả cuốn thay vì chỉ đoạn trích trong sách giáo khoa sẽ thấy rõ hơn đời sống, cảnh quan Thăng Long cuối thế kỷ 18. Hoàng Lê nhất thống chí cho thêm bối cảnh những năm cuối của phủ chúa. Khi dạo quanh hồ Gươm, có thể mang theo những trang sách ấy để hình dung một khu vườn cung đình từng ở rất gần đó.