Vườn Cơ Hạ trong Hoàng thành Huế: khu vườn nghỉ ngơi của hoàng tử

Vườn Cơ Hạ là một khu vườn ngự nằm ở phía đông bắc Hoàng thành Huế, rộng khoảng 2,3 ha, được dựng dưới triều Nguyễn và tu sửa, mở rộng qua các đời Thiệu Trị, Tự Đức. Tên "Cơ Hạ" có nghĩa là lúc rảnh rỗi sau việc nước. Nhiều tài liệu giới thiệu kể rằng khu vực này từng là nơi các hoàng tử học tập và vui chơi. Đầu thế kỷ 20, nhiều công trình chính trong vườn bị dỡ bỏ; sau đợt khai quật khảo cổ 2016–2017, vườn đã được phục hồi và đón khách tham quan.

Cái tên "Cơ Hạ"

Cơ Hạ (機暇) ghép từ cơ — việc cơ yếu, việc lớn của nhà nước — và hạ — lúc rảnh, lúc nhàn. Ghép lại là "lúc thư nhàn sau việc nước". Một cái tên như vậy nói rõ chức năng của khu vườn: không phải chỗ thiết triều, không phải chỗ tế lễ, mà là chỗ nghỉ ngơi, đọc sách, dạo chơi.

Trong quan niệm Nho giáo, người cầm quyền cần cả lúc làm việc lẫn lúc dưỡng tâm. Vườn trong cung đình Đông Á thường gánh vai trò thứ hai: một không gian để người ở trong cung có thể rời khỏi nghi thức, đi giữa cây cỏ, hồ nước. Cơ Hạ là một ví dụ rõ của vai trò ấy ở Huế.

Lịch sử: các nguồn ghi khác nhau

Về năm khởi dựng, các nguồn hiện có chưa thống nhất:

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi đưa tin về đợt khảo cổ, ghi vườn được xây năm 1837, dưới thời Minh Mạng.
• Một số bài giới thiệu du lịch lại ghi vườn do vua Thiệu Trị lập năm 1843.

Cách hiểu hợp lý là khu đất đã được dùng làm vườn từ thời Minh Mạng, rồi được Thiệu Trị chỉnh trang và đặt lại tên — nhưng đây vẫn là suy luận; muốn chắc phải đối chiếu Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và công bố của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Điều các nguồn thống nhất là vườn được tu sửa, mở rộng dưới các đời Thiệu Trị và Tự Đức.

Chuyện vườn là nơi các hoàng tử học và chơi xuất hiện trong nhiều bài giới thiệu di tích. Chi tiết cụ thể về những gì các hoàng tử học ở đây, học với ai, thì các bài ấy ít khi dẫn nguồn; nên hiểu ở mức một khu vườn gắn với đời sống thường ngày của con cháu nhà vua, không phải một trường học có quy chế.

Vị trí trong hệ thống vườn của Hoàng thành

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Cơ Hạ là một trong năm vườn ngự trong khu nội thành, cùng với Hậu Hồ, Trường Ninh, Ngự Viên và Thiệu Phương. Mỗi vườn một vai:

Với diện tích khoảng 2,3 ha, Cơ Hạ là một trong những vườn rộng nhất trong khu nội thành, đủ chỗ cho hồ, đảo, lối dạo dài và các công trình nhỏ rải rác.

Khảo cổ: đọc một khu vườn đã mất

Từ tháng 7 năm 2016 tới tháng 1 năm 2017, các nhà khảo cổ đã khai quật khoảng 600 m² trong khu vườn. Khai quật một khu vườn khác khai quật một toà nhà. Kiến trúc để lại móng, chân tảng, gạch lát; còn vườn để lại những dấu vết mềm hơn:

• Bờ hồ, bờ kè: cho biết hình dạng và mực nước của mặt nước cũ.
• Lối đi lát gạch, đá: cho biết người ta đi dạo theo tuyến nào.
• Bồn hoa, bó vỉa: cho biết chỗ trồng cây.
• Cống, mương dẫn nước: cho biết nước vào ra thế nào.
• Nền công trình nhỏ: đình, tạ, nhà nghỉ.

Ghép những dấu vết ấy với văn bản thời Nguyễn và ảnh chụp cũ đầu thế kỷ 20, người làm bảo tồn dựng lại mặt bằng vườn. Đây là lý do khu vườn hiện nay vừa là di tích vừa là một bản "dịch lại" — chỗ nào có dấu tích thì phục hồi theo dấu tích, chỗ nào thiếu thì phải chọn giải pháp nhẹ nhàng, dễ phân biệt.

Đầu thế kỷ 20: vì sao vườn bị dỡ

Theo tin của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, vào đầu thế kỷ 20, vì thiếu kinh phí duy tu, triều Nguyễn đã cho dỡ bỏ một số công trình chính của vườn. Vườn cần chăm sóc liên tục hơn mọi công trình khác: cây phải tỉa, hồ phải nạo, lối đi phải sửa sau mỗi mùa mưa. Khi ngân sách eo hẹp, vườn là thứ bị bỏ trước. Sau đó, như nhiều khu vực trong Hoàng thành, vườn tiếp tục bị hư hại trong thế kỷ 20.

Phục hồi: làm lại vườn thế nào cho đúng

Phục hồi vườn di sản có những câu hỏi riêng. Cây không sống mãi như gạch đá; trồng lại cây nào, ở đâu, khi tài liệu chỉ nói "trồng nhiều hoa"? Nước có còn theo đường cũ không khi hệ thống cống xung quanh đã đổi? Khách tham quan đi nhiều thì lối đi phải chắc hơn xưa, vậy có được lát vật liệu mới?

Các nguyên tắc bảo tồn quốc tế, như Hiến chương Florence (1981) dành riêng cho vườn lịch sử của ICOMOS – IFLA, nhấn mạnh rằng vườn lịch sử là "di tích sống": việc thay cây là bình thường, nhưng phải tôn trọng bố cục, chủng loại cây theo tài liệu, và tránh "làm mới" theo sở thích hiện đại. Cơ Hạ hiện nay là kết quả của quá trình cân nhắc ấy: bố cục hồ, lối đi theo khảo cổ, cây trồng theo những loài quen thuộc của vườn Huế.

Góc nhìn hôm nay: đi xem Cơ Hạ

Khi vào Đại Nội, Cơ Hạ thường là một điểm dừng yên tĩnh, ít người hơn các điện lớn. Nên đi chậm theo lối dạo vòng quanh hồ, để ý cách lối đi uốn lượn che bớt tầm nhìn rồi mở ra mặt nước — đó là thủ pháp "giấu rồi mở" quen thuộc của vườn Đông Á. Sáng sớm hoặc chiều muộn là lúc ánh sáng đẹp và mát nhất.

Với người làm vườn nhà, Cơ Hạ gợi một câu hỏi đáng nghĩ: khu vườn của mình có một "lúc rảnh" cho người ở không? Một chiếc ghế dưới tán cây, một góc nhìn ra mặt nước, một lối đi đủ dài để đi vài vòng sau bữa tối — đó là phần "Cơ Hạ" của mỗi khu vườn, thứ hay bị bỏ quên khi sân chỉ dùng để đậu xe và phơi đồ.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể theo dõi công bố của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế về các dự án phục hồi vườn ngự, đọc các bài viết của nhà nghiên cứu Phan Thuận An về Hoàng thành Huế, và tìm đọc văn bản Hiến chương Florence về vườn lịch sử.