Vườn Ngự Uyển và vườn Thiệu Phương trong Hoàng thành Huế còn gì

"Ngự uyển" là cách gọi chung những khu vườn của nhà vua; trong Hoàng thành Huế thời Nguyễn có nhiều vườn như vậy, nổi bật là vườn Thiệu Phương và khu Ngự Viên quanh hồ Ngọc Dịch trong Tử Cấm Thành. Vườn Thiệu Phương được dựng năm 1828 dưới thời Minh Mạng, nổi tiếng với dãy hành lang gấp khúc hình chữ Vạn ở giữa vườn. Qua thế kỷ 20, phần lớn công trình trong các vườn này bị hư hại hoặc biến mất; từ đầu những năm 2000, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã khai quật và từng bước phục hồi chúng.

"Ngự uyển", "ngự viên" nghĩa là gì

Trong chữ Hán, uyển (苑) và viên (園) đều chỉ vườn; ngự (御) là của vua. "Ngự uyển" hay "ngự viên" vì vậy là danh từ chung: vườn trong cung, vườn của nhà vua. Ở Huế, chữ "Ngự Viên" còn được dùng làm tên riêng cho một khu vườn cụ thể trong Tử Cấm Thành, nên người ta dễ lẫn. Khi đọc tài liệu, cần xem văn cảnh: đang nói về các vườn cung đình nói chung, hay về khu Ngự Viên cụ thể.

Các tài liệu giới thiệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khi nói về vườn Cơ Hạ có kể năm vườn ngự trong khu nội thành: Hậu Hồ, Trường Ninh, Ngự Viên, Thiệu Phương và Cơ Hạ. Mỗi vườn có quy mô, chức năng và số phận khác nhau. Bài này đi vào hai vườn hay được hỏi nhất là Thiệu Phương và Ngự Viên; vườn Cơ Hạ và các hồ lớn như Tịnh Tâm có bài riêng.

Vườn Thiệu Phương: "nối tiếp hương thơm"

Tên Thiệu Phương (紹芳) có thể hiểu là nối tiếp hương thơm. Theo các tài liệu phổ biến hiện nay, vườn được xây năm 1828, dưới thời vua Minh Mạng, bên trong khu cung cấm.

Bố cục: hành lang chữ Vạn

Điểm đặc biệt nhất của Thiệu Phương là công trình hành lang ở giữa vườn, thường gọi là "Vạn tự hồi lang" — hành lang có mái, gấp khúc theo hình chữ Vạn (卍). Bốn phía của hệ hành lang ấy có các nhà như Di Nhiên Đường, Cẩm Xuân Đường, Hàm Xuân Hiên, Vĩnh Phương Hiên. Người dạo vườn đi trong hành lang có mái che nắng mưa, mỗi lần rẽ lại nhìn ra một góc vườn khác.

Lối hành lang gấp khúc giữa vườn là một thủ pháp quen thuộc của vườn cung đình phương Đông: nó kéo dài đường đi, chia vườn thành nhiều "phòng" nhỏ, và giữ cho không có điểm nào nhìn thấy hết cả khu vườn một lúc. Ở Huế, thủ pháp ấy được dùng trên một mặt bằng khá vuông vức, gắn với các công trình kiến trúc hơn là với núi đá lớn kiểu vườn Tô Châu.

Chỗ đứng trong thơ Thiệu Trị

Vua Thiệu Trị chọn hai mươi cảnh đẹp đất kinh để vịnh thơ, bộ thơ thường gọi là "Thần Kinh nhị thập cảnh". Theo các tài liệu về vườn Thiệu Phương, khu vườn này có mặt trong bộ cảnh ấy. Việc một khu vườn trong cung được chọn ngang hàng với sông Hương, núi Ngự cho thấy vườn đã được xem là một tác phẩm, không chỉ là chỗ trồng cây.

Suy tàn và phục hồi

Qua nhiều biến cố, vườn dần bị thu hẹp và bỏ hoang. Theo các tài liệu, đến đầu thế kỷ 20 các công trình chính của vườn đã gần như không còn. Năm 2002, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Việt Nam khai quật khảo cổ trong dự án bảo tồn, phục hồi thích nghi vườn Thiệu Phương. Các lớp nền, dấu móng tìm được giúp xác định lại vị trí hành lang, hồ, lối đi. Hiện vườn đã được phục hồi một phần diện mạo và đón khách tham quan khi vào Đại Nội.

Khu Ngự Viên và hồ Ngọc Dịch

Ở góc đông bắc Tử Cấm Thành, khu vực quanh hồ Ngọc Dịch và Ngự Tiền Văn Phòng được các nhà nghiên cứu xác định là phần cốt lõi của khu Ngự Viên. Đây là một vườn nước: hồ, nhánh Tiểu Ngự Hà, cầu, đảo nhỏ và núi giả (giả sơn) xếp bằng đá. Theo báo chí, hồ Ngọc Dịch cũng nằm trong danh mục Thần Kinh nhị thập cảnh.

Giống nhiều khu vực khác trong Tử Cấm Thành, Ngự Viên trải qua nhiều thay đổi: công trình bị mất, hồ bị bồi lắng, có chỗ đổi công năng. Trước khi bước vào các đợt chỉnh trang gần đây, phần lớn công trình cũ đã mất dấu. Phục hồi một vườn nước khó hơn phục hồi một toà nhà: phải khôi phục cả dòng chảy, mực nước, bờ kè, cây trồng — những thứ sống và thay đổi theo mùa.

Một vườn ngự thời Nguyễn gồm những gì

Cách sắp này có nhiều điểm chung với vườn cung đình Trung Hoa, nhưng quy mô nhỏ hơn và gắn chặt với khí hậu Huế: nhiều nước để giải nhiệt mùa hè, nhiều hành lang để tránh mưa dầm mùa đông.

Đọc vườn Huế: điều nên nhớ khi đi xem

• Thứ đang thấy là bản phục hồi. Nhiều công trình được dựng lại dựa trên khảo cổ, ảnh cũ, văn bản. Phục hồi luôn có chỗ phải suy đoán; người làm bảo tồn thường ghi rõ những phần đó.
• Cây cối không phải "cây gốc". Cây trồng có tuổi đời ngắn hơn kiến trúc; ngay cả cây lâu năm nhất trong vườn hiện nay cũng hiếm khi có từ thời Minh Mạng.
• Năm tháng còn chênh nhau giữa các nguồn. Thời điểm xây, sửa từng vườn đôi khi được ghi khác nhau; nguồn đáng tin hơn cả là Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và công bố của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
• Vườn là một phần của cả quần thể. Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1993; các vườn ngự là phần ít được chú ý nhưng cho thấy đời sống thường ngày trong cung rõ hơn các điện lớn.

Góc nhìn hôm nay: đi xem và học gì

Khi vào Đại Nội, có thể dành riêng một buổi sáng sớm cho các vườn: Thiệu Phương với hành lang chữ Vạn, khu Ngự Viên quanh hồ Ngọc Dịch, rồi đi tiếp sang vườn Cơ Hạ. Sáng sớm ít khách, ánh nắng xiên qua hành lang, mặt hồ lặng — đúng cái không khí mà những khu vườn này được làm ra để đón.

Với người làm vườn hôm nay, bài học dễ mang về nhất là cách chia một mặt bằng vuông vức thành nhiều không gian nhỏ bằng hành lang, tường thấp, mặt nước, để người đi luôn có cảm giác còn một góc chưa thấy. Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể tìm các công trình nghiên cứu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, các bài viết của nhà nghiên cứu Phan Thuận An về Huế, và các tạp chí nghiên cứu về Huế như Nghiên cứu và Phát triển.