Vườn thực vật ra đời thế nào: Padua, Kew và Thảo Cầm Viên Sài Gòn

Vườn thực vật ra đời ở Ý giữa thế kỷ 16, khởi đầu là những "vườn cây thuốc" gắn với trường đại học để sinh viên y học nhận biết cây. Vườn thực vật Padua, lập năm 1545, là vườn thực vật đại học còn ở nguyên chỗ cũ lâu đời nhất thế giới. Hai thế kỷ sau, Kew Gardens ở London biến vườn thực vật thành trung tâm sưu tầm cây từ khắp thế giới. Ở Việt Nam, Thảo Cầm Viên Sài Gòn được lập năm 1864, với nhà thực vật học Louis Pierre là người dựng nên phần vườn cây — một trong những vườn thực vật – động vật lâu đời nhất châu Á.

Trước khi có vườn thực vật

Thời trung đại ở châu Âu, cây thuốc được trồng trong vườn tu viện: những luống vuông nhỏ, mỗi luống một loài, cạnh nhà thuốc của các tu sĩ. Kiến thức về cây chủ yếu đến từ sách cổ Hy Lạp, La Mã như của Dioscorides, chép đi chép lại qua nhiều thế kỷ, tranh vẽ ngày càng sai lệch so với cây thật.

Thế kỷ 16, các trường y ở Ý muốn sinh viên học từ cây thật, không chỉ từ sách. Muốn vậy, cần một khu vườn trồng đủ các loài cây thuốc, có người coi sóc và dạy. Đó là khởi điểm của vườn thực vật.

Padua (1545): vườn thực vật đại học lâu đời nhất còn tại chỗ

Năm 1544, Pisa lập một vườn cây thuốc gắn với trường đại học, nhưng vườn ấy sau đó đã dời chỗ. Năm 1545, Cộng hoà Venice quyết định lập vườn ở Padua cho trường đại học danh tiếng ở đây. Vườn Padua vẫn ở đúng vị trí ban đầu tới hôm nay.

Bố cục gốc của vườn là một vòng tròn bao lấy một hình vuông, hình vuông chia thành bốn phần bởi hai lối đi vuông góc, mỗi phần lại chia thành nhiều luống nhỏ. Bố cục hình học này mang ý nghĩa biểu tượng thời Phục Hưng — thế giới được sắp đặt có trật tự — và cũng rất thực dụng: mỗi luống một loài, dễ ghi tên, dễ dạy. Một bức tường bao quanh vườn để ngăn trộm cây thuốc quý.

Trong vườn còn một cây cọ được trồng từ năm 1585, gọi là "cây cọ của Goethe" vì đại văn hào Đức từng tới xem năm 1786 và ghi lại những suy nghĩ về sự biến đổi hình dạng của cây. Vườn thực vật Padua được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1997.

Làn sóng vườn thực vật ở châu Âu

Kew Gardens: vườn của cả thế giới

Từ vườn hoàng gia tới vườn khoa học

Kew bắt đầu là khu vườn của gia đình hoàng gia Anh bên bờ sông Thames. Năm 1759, công nương Augusta lập một vườn thực vật nhỏ ở đây. Từ những năm 1770, nhà thực vật học Joseph Banks — người từng đi cùng thuyền trưởng James Cook — trở thành người định hướng cho Kew, cử người đi sưu tầm cây ở khắp các vùng đất mà tàu Anh tới được. Năm 1840, Kew trở thành vườn thực vật quốc gia.

Nhà kính và cây nhiệt đới

Muốn trồng cây nhiệt đới ở xứ lạnh, phải có nhà kính. Palm House của Kew, xây trong những năm 1840 bằng khung sắt và kính, là một trong những công trình nhà kính đẹp nhất thời Victoria. Bên trong là một khu rừng nhiệt đới thu nhỏ, với nhiều loài cọ, cây đến từ châu Á, châu Phi, châu Mỹ. Temperate House xây sau đó còn lớn hơn.

Mặt sáng và mặt tối

Kew góp phần lớn vào khoa học thực vật: hàng triệu mẫu tiêu bản, thư viện, việc định danh hàng nghìn loài mới. Nhưng vườn thực vật thời ấy cũng gắn với kinh tế thuộc địa: cây có giá trị như cao su, canh-ki-na, chè được chuyển giữa các lục địa qua mạng lưới vườn thực vật, phục vụ đồn điền ở các thuộc địa. Hôm nay, chính Kew cũng nhìn lại lịch sử ấy trong các chương trình nghiên cứu của mình. Ngân hàng hạt giống Millennium Seed Bank của Kew hiện là một trong những dự án bảo tồn hạt giống lớn nhất thế giới. Vườn được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2003.

Thảo Cầm Viên Sài Gòn (1864)

Ra đời

Năm 1864, chính quyền Pháp ở Nam Kỳ quyết định lập một vườn thực vật – động vật ở Sài Gòn. Năm 1865, nhà thực vật học Jean-Baptiste Louis Pierre được giao xây dựng và điều hành vườn. Ông đưa về đây nhiều loài cây bản địa Nam Bộ, Campuchia và cây nhập từ nơi khác, lập vườn ươm thử nghiệm cây kinh tế, và dùng vườn làm cơ sở cho công trình lớn của mình về thực vật rừng Nam Kỳ.

Tên gọi

Tên Thảo Cầm Viên ghép từ thảo (cỏ cây), cầm (chim muông) và viên (vườn): vườn cây và chim thú. Người Sài Gòn xưa còn gọi nôm là "Sở thú" hay "vườn Bách Thảo". Đây là một trong những vườn thực vật – động vật lâu đời nhất còn hoạt động trên thế giới.

Giá trị vườn cây

Điều ít người để ý khi vào Thảo Cầm Viên là những hàng cây cổ thụ: dầu, sao, và nhiều loài cây gỗ lớn có tuổi hơn một thế kỷ. Đó là di sản trực tiếp của giai đoạn vườn thực vật. Bố cục với lối đi rộng, bãi cỏ, hồ nước, cây tán lớn cũng là một ví dụ về công viên kiểu châu Âu đặt vào khí hậu nhiệt đới.

Ở Hà Nội, vườn Bách Thảo cũng được lập cuối thế kỷ 19 (thường ghi năm 1890), với những cây cổ thụ còn tới hôm nay.

Vườn thực vật dạy gì cho người làm vườn nhà

• Ghi tên cây: vườn thực vật luôn có bảng tên. Ở nhà, một cuốn sổ ghi tên, ngày trồng, nơi mua giúp chủ nhà hiểu vườn mình sau nhiều năm.
• Trồng theo nhóm: vườn thực vật xếp cây theo họ, theo vùng, theo môi trường sống. Vườn nhà có thể xếp theo nhu cầu nắng, nước.
• Cây cổ thụ cần thời gian: những hàng cây lớn trong các vườn thực vật đã được trồng từ hơn một thế kỷ trước. Cây lớn cho vườn nhà nên trồng từ cây nhỏ mua ở vườn ươm, không bứng cây cổ thụ từ nơi khác về.
• Bảo tồn giống: gìn giữ giống cây địa phương, trao đổi hạt giống với hàng xóm là phiên bản nhỏ của việc các vườn thực vật đang làm.

Góc nhìn hôm nay: đi xem ở đâu

Ở Việt Nam, Thảo Cầm Viên Sài Gòn và vườn Bách Thảo Hà Nội là nơi dễ nhất để xem cây cổ thụ có tên. Khi đi nước ngoài, vườn thực vật Padua, Kew Gardens, vườn thực vật Singapore (UNESCO ghi danh năm 2015) đều có tài liệu hướng dẫn, chương trình tham quan về lịch sử vườn. Muốn đọc thêm, các sách về lịch sử thực vật học và lịch sử Kew của chính Royal Botanic Gardens, Kew là nguồn đáng tin.