Vườn sinh thái là gì: thiết kế vườn cho cả người và sinh vật

Vườn sinh thái là khu vườn được thiết kế để vừa đẹp cho người ở, vừa là chỗ sống được cho bướm, ong, chim, ếch nhái, giun đất và vô số sinh vật nhỏ khác. Khác với vườn cảnh chỉ để ngắm, vườn sinh thái tính tới thức ăn, nước uống, chỗ trú và chỗ sinh sản của các loài ấy qua cả năm. Nó không cần rộng: một sân phố 30 m² trồng đủ tầng cây, có một chậu nước nông và một góc để lá rụng đã bắt đầu là vườn sinh thái.

Từ vườn cảnh tới vườn sinh thái: khác nhau ở câu hỏi đầu tiên

Khi thiết kế một khu vườn cảnh thông thường, câu hỏi đầu tiên thường là: trông nó thế nào? Bãi cỏ phẳng, bồn hoa gọn, cây cắt tỉa tròn trịa, lối đi sạch không một chiếc lá. Vườn sinh thái hỏi thêm một câu: ai khác sẽ sống ở đây? Câu hỏi đó kéo theo một loạt thay đổi nhỏ nhưng gốc rễ.

Một bãi cỏ cắt sát gần như là sa mạc với côn trùng: một loài cây, không hoa, không chỗ trú. Một bồn hoa lai kép nhiều cánh trông rực rỡ nhưng nhiều giống đã mất phấn, mất mật, ong bay tới rồi bỏ đi. Một hàng rào bằng tường gạch che kín nhưng không cho chim làm tổ. Vườn sinh thái không vứt bỏ những thứ ấy, chỉ cân lại tỷ lệ: bớt mặt phẳng trơ, thêm tầng cây, thêm hoa đơn, thêm nước, thêm một chút "lộn xộn có chủ ý".

Ở châu Âu và Bắc Mỹ, xu hướng này mạnh lên từ cuối thế kỷ 20, gắn với các tên như "wildlife garden", "naturalistic planting". Các tổ chức làm vườn lớn như Royal Horticultural Society (RHS) của Anh có hẳn chương trình khuyến khích vườn nhà làm chỗ sống cho thụ phấn và chim. Ở Việt Nam, vườn quê truyền thống thật ra đã mang nhiều nét sinh thái từ lâu: ao, bờ tre, rào dâm bụt, giàn mướp, đống rơm, góc vườn um tùm. Cái mới là đưa tinh thần ấy vào sân phố, sân thượng, khu đô thị, nơi mọi thứ dễ bị lát kín.

Bốn thứ một sinh vật cần: thức ăn, nước, chỗ trú, chỗ sinh sản

Cách nghĩ đơn giản nhất về vườn sinh thái là kiểm từng loài khách bằng bốn câu hỏi. Ví dụ với bướm:

• Thức ăn: bướm trưởng thành hút mật hoa, nhất là hoa chùm phẳng, nhiều hoa nhỏ như mẫu đơn (đơn đỏ), cúc sao nhái, hoa ngũ tinh.
• Nước: bướm hay đậu trên đất ẩm, vũng cát ướt để hút nước và khoáng.
• Chỗ trú: bụi cây dày, tán lá kín gió để tránh mưa và nghỉ đêm.
• Chỗ sinh sản: cây chủ cho sâu non ăn lá. Bướm phượng đẻ trên cây họ cam quýt, bướm vàng chanh đẻ trên cây họ muồng. Không có cây chủ, vườn chỉ là trạm dừng chân, không phải nhà.

Điểm thứ tư hay bị quên nhất. Nhiều chủ nhà trồng đầy hoa mà vẫn thấy ít bướm, vì sâu non không có gì để ăn. Và để có bướm thì phải chấp nhận vài chiếc lá bị gặm — đó là dấu hiệu vườn đang sống, không phải vườn đang hỏng.

Năm nguyên tắc thiết kế một vườn sinh thái

1. Nhiều tầng cây thay vì một tầng

Rừng tự nhiên có tán cao, tầng cây nhỡ, cây bụi, cỏ và thảm mục dưới đất. Mỗi tầng là một "tầng nhà" cho các loài khác nhau: chim ăn quả trên tán, chim chích lục lọi trong bụi, ếch nhái và bọ cánh cứng dưới lớp lá. Sân nhỏ không trồng được cây cổ thụ vẫn có thể có ba tầng: một cây nhỡ tán thưa, vài bụi hoa, một lớp thảm phủ đất.

2. Hoa nối mùa

Một vườn chỉ rực rỡ đúng dịp Tết rồi trơ trọi suốt mùa hè sẽ không giữ được ong bướm. Nguyên tắc là lúc nào trong năm cũng có ít nhất vài loài đang nở, ưu tiên hoa đơn, hoa có nhụy lộ rõ. Bài riêng về vườn cho bướm và ong trong danh mục này đi sâu vào việc chọn hoa.

3. Có nước, dù chỉ một chậu

Một chậu đất nung nông vài phân, đặt trên bệ, kê vài viên đá cho côn trùng đậu, đủ cho chim tắm và ong uống. Nước phải thay thường xuyên, vài ngày một lần, để lăng quăng không kịp nở thành muỗi. Mặt nước lớn hơn như ao, hồ là công trình riêng, cần tính chuyện lọc, thả cá ăn lăng quăng và an toàn cho trẻ nhỏ: trẻ dưới 5 tuổi có thể chết đuối ở nước rất nông, nên ao trong vườn có trẻ phải có rào hoặc nắp lưới chịu lực, mép thoải, và không để trẻ một mình gần nước.

4. Để lại một góc hoang

Một đống lá, một khúc gỗ mục, vài tảng đá xếp hở là chỗ trú của cóc, thằn lằn, bọ cánh cứng, nhện. Góc này không cần lớn, đặt sau bụi cây hoặc sát tường là không ai thấy bừa. Bài "Góc hoang trong vườn" nói kỹ cách làm.

5. Bớt hoá chất, bớt ánh sáng đêm

Thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu phun tràn lan diệt luôn những loài mà vườn đang muốn mời. Đèn sân vườn bật suốt đêm, chiếu thẳng lên tán cây làm côn trùng đêm bay vòng tới kiệt sức. Vườn sinh thái chọn ánh sáng ấm, thấp, chỉ bật khi cần.

So sánh nhanh: vườn cảnh quen thuộc và vườn sinh thái

Vườn sinh thái có bừa bộn không?

Đây là nỗi lo lớn nhất của chủ nhà, và cũng là lý do nhiều vườn sinh thái bị hàng xóm phàn nàn. Câu trả lời của các nhà thiết kế là: vườn sinh thái tốt trông "có người chăm" ngay từ cái nhìn đầu tiên. Có vài thủ pháp:

• Viền gọn, lòng tự do. Một dải cỏ cắt gọn hoặc một đường gạch chạy quanh bồn cây làm khung. Bên trong khung, cây được mọc tự nhiên hơn. Mắt người thấy đường viền là hiểu khu vườn có chủ ý.
• Trồng theo mảng. Trồng mỗi loài thành đám vài cây thay vì rải mỗi thứ một cây, bố cục đỡ vụn và ong bướm cũng dễ tìm.
• Đặt góc hoang ở chỗ khuất. Đống lá, khúc gỗ để phía sau, mặt tiền giữ phần chỉn chu.
• Có lối đi rõ ràng. Lối đi sạch, khô ráo cho người dùng hằng ngày; phần hoang ở hai bên.

Kiến trúc sư cảnh quan người Mỹ Joan Iverson Nassauer gọi những dấu hiệu chăm sóc này là "cues to care" — tín hiệu cho người ngoài thấy khu vườn không bị bỏ mặc. Ý tưởng ấy dùng tốt ở sân nhà phố Việt, nơi mặt tiền luôn bị nhìn.

Bắt đầu từ đâu với một sân nhà phố

Không cần đập bỏ khu vườn đang có. Làm theo đợt, mỗi mùa một việc:

1. Quan sát một tuần: ghi lại loài chim, bướm, ong nào đang ghé, chúng đậu ở cây nào, vào giờ nào. Đó là danh sách khách quen để giữ chân.
2. Thêm một chậu nước nông ở chỗ nửa nắng nửa râm, xa chỗ mèo nấp.
3. Đổi một mảng cỏ khó giữ (thường là chỗ râm, chỗ người đi) sang thảm phủ hoặc lớp lá mục.
4. Trồng thêm hai, ba loài hoa nở vào tháng vườn đang trống hoa.
5. Thêm một cây chủ cho sâu bướm, ví dụ một chậu cây họ cam quýt.
6. Kiểm lại đèn: đổi bóng trắng lạnh sang ánh vàng ấm, lắp hẹn giờ.

Cái tốn kém của vườn sinh thái không nằm ở vật liệu đắt mà ở thời gian kiên nhẫn: một hàng rào cây cần vài năm mới dày, một vườn hoa cần một hai mùa để biết loài nào hợp đất. Cách tiết kiệm là mua cây nhỏ, xin cây giống từ vườn hàng xóm, tận dụng lá rụng làm lớp phủ thay vì mua vật liệu phủ.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Vườn sinh thái là bỏ mặc." Không. Vẫn cắt tỉa, vẫn nhổ cỏ dại xâm lấn, chỉ là chọn lúc và chọn chỗ.
• "Có cây là có sinh thái." Một hàng cây cùng loài, cùng tuổi, trên nền bê tông vẫn nghèo. Đa dạng loài và tầng mới tạo ra chỗ sống.
• "Mời sinh vật vào thì muỗi, rắn cũng vào." Muỗi đến từ nước đọng, không đến từ bụi hoa. Giữ nước chảy hoặc thay thường xuyên, không để chén, lốp xe, máng xối đọng nước là phần lớn vấn đề đã giải quyết. Với rắn, nên dọn gọn khu sát cửa nhà, để góc hoang ở xa lối đi trẻ chơi.
• "Cây ngoại nhập nào cũng xấu." Nhiều cây du nhập lâu đời vẫn cho mật, cho bóng. Điều cần tránh là loài xâm hại, ví dụ mai dương hay bèo tây (lục bình) — những loài có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu

Muốn hiểu sâu, có thể tìm các sách của Piet Oudolf và Noel Kingsbury về trồng cây lâu năm theo lối tự nhiên, hướng dẫn "gardening for wildlife" của RHS, và cuốn A Pattern Language (1977) của Christopher Alexander cho phần cách người dùng không gian ngoài trời. Ở Việt Nam, đi dạo các vườn chùa ở quê, các khu vườn nhà cũ trong làng là bài học sống về vườn nhiều tầng. Một cách học rẻ mà hiệu quả là giữ sổ ghi chép: mỗi tháng ghi loài hoa đang nở và loài khách đang ghé. Sau một năm, chủ nhà có một bản đồ riêng của khu vườn mình, quý hơn mọi danh sách cây mẫu.

Một khu vườn sinh thái không bao giờ "xong". Nó lớn lên theo năm, đổi theo mùa, và mỗi lần một loài chim mới ghé là một lần khu vườn tự báo rằng nó đang đi đúng hướng.