Góc hoang trong vườn: để lá rụng, khúc gỗ mục và đống đá đúng cách

Góc hoang là một khoảng nhỏ trong vườn được để gần như tự nhiên: lá rụng giữ lại, khúc gỗ để mục dần, vài tảng đá xếp hở, cỏ được mọc cao. Đó là chỗ trú và chỗ kiếm ăn của giun đất, bọ cánh cứng, cóc, thằn lằn, nhện, ong đơn độc — những sinh vật mà một khu vườn quét sạch không giữ được. Chỉ cần vài mét vuông ở chỗ khuất, góc hoang làm cả khu vườn sống động hơn mà không làm mặt tiền bừa bộn.

Vì sao vườn cần một chỗ "không dọn"

Trong rừng, không ai quét lá. Lớp lá rụng là tầng trên cùng của đất: nó che đất khỏi nắng gắt, giữ ẩm, và là thức ăn cho cả một chuỗi sinh vật phân huỷ. Giun, rết đất, mọt gỗ, nấm, vi khuẩn biến lá thành mùn; mùn nuôi rễ cây; cây lại rụng lá. Vòng ấy bị cắt đứt mỗi khi người làm vườn quét sạch lá rồi đem đốt hay bỏ vào thùng rác.

Khu vườn quét sạch cũng là khu vườn thiếu chỗ trú. Cóc cần một chỗ ẩm mát để trốn nắng trưa. Thằn lằn cần khe đá để sưởi sáng và trốn chiều. Bọ cánh cứng đẻ trứng trong gỗ mục. Ong bầu khoét tổ trong thân gỗ khô. Không có những chỗ đó, các loài này không có lý do để ở lại, dù vườn trồng bao nhiêu hoa.

Bốn thành phần của một góc hoang

1. Lớp lá rụng

Cách dễ nhất: thay vì quét lá dưới gốc cây đi đổ, gom chúng vào gốc cây và các bồn cây. Lá trải dày vài phân là lớp phủ tự nhiên, giữ ẩm và nuôi đất. Lối đi, sân lát gạch vẫn quét như thường; chỉ đổi chỗ để lá, không phải bỏ việc quét.

Lá to, cứng như lá bàng, lá xoài phân huỷ chậm; có thể băm nhỏ bằng cách cho máy cắt cỏ chạy qua hoặc chặt sơ để nhanh mục. Lá cây bị bệnh nặng thì nên bỏ riêng, không giữ lại.

2. Khúc gỗ mục

Sau một đợt tỉa cây hay chặt cành gãy sau bão, giữ lại vài khúc gỗ to cỡ bắp chân trở lên, đặt nằm một nửa vùi trong đất, ở chỗ râm ẩm. Gỗ mục từ từ trong vài năm, trong thời gian đó nó là nhà của bọ cánh cứng, nấm, rêu, mộc nhĩ dại và các loài ăn chúng.

Gỗ khô đặt đứng ở chỗ nắng lại hợp với ong bầu khoét tổ. Một vài thân tre già, cắt sát đốt, bó lại đặt chỗ có mái che là "nhà" cho ong đơn độc.

3. Đống đá xếp hở

Vài tảng đá to nhỏ xếp chồng lên nhau, để lại khe hở, đặt ở chỗ nắng sáng. Mặt đá ấm lên nhanh, thằn lằn và côn trùng ra sưởi; khe đá mát ở bên trong là chỗ trú. Đá vụn còn thừa sau khi xây sửa nhà, gạch vỡ, ngói cũ cũng dùng được. Đá cho vườn nên lấy từ nguồn hợp pháp: đá thừa của công trình, đá mua ở cơ sở được phép, không lấy đá từ hang động, danh thắng hay san hô.

4. Một khóm cỏ để mọc cao

Thay vì cắt sát toàn bộ, để một mảng nhỏ cỏ mọc tới ngang gối, cho ra bông và hạt. Bướm mắt rắn đẻ trứng trên cỏ; chim sẻ, chim di ăn hạt cỏ; châu chấu, dế sống trong đó. Ở mép mảng cỏ, cắt một đường viền gọn để người nhìn hiểu đây là chủ ý chứ không phải bị bỏ quên.

Đặt góc hoang ở đâu

Những lo ngại thật và cách xử lý

Mối

Đây là lo ngại lớn nhất ở Việt Nam và có cơ sở. Gỗ mục hút mối. Vì vậy khúc gỗ phải đặt cách xa nhà, xa các kết cấu gỗ như cột, sàn, hàng rào gỗ, chòi gỗ. Không đặt đống gỗ dựa vào tường. Nhà cũ có tiền sử mối nên hỏi đơn vị phòng chống mối trước khi để gỗ mục trong vườn.

Rắn, rết, bọ cạp

Những khe đá, đống gỗ là chỗ chúng thích. Ở vùng có rắn, nên đặt góc hoang xa lối đi và chỗ chơi của trẻ, không cho trẻ thò tay vào khe đá, đeo găng dày khi dọn gỗ và đá, mang ủng khi đi vào bụi cỏ cao. Giữ khu vực sát nhà thoáng, cỏ thấp, để dễ nhìn thấy mặt đất.

Chuột

Chuột đến vì thức ăn chứ không vì lá. Không đổ thức ăn thừa ra góc vườn, thùng ủ rác bếp phải có nắp, không để thức ăn cho thú nuôi ngoài trời qua đêm.

Muỗi

Lá rụng và gỗ mục không sinh muỗi; nước đọng mới sinh muỗi. Kiểm góc hoang sau mỗi trận mưa: lật úp gáo dừa, vỏ chai, chậu vỡ; không để khúc gỗ có hốc giữ nước; nếu có hốc, lấp bằng đất hoặc khoan lỗ cho nước thoát.

Hàng xóm phàn nàn

Một mép viền gọn, một bụi cây che phía trước, một lối đi sạch dẫn qua — ba thứ này đủ để người ngoài thấy khu vườn có chủ. Ở chung cư hay khu nhà liền kề có quy định chung, nên trao đổi trước với ban quản lý hoặc hàng xóm liền tường.

Góc hoang qua bốn mùa

• Mùa mưa: lá mục nhanh, nấm mọc, cóc nhái hoạt động mạnh. Kiểm nước đọng thường xuyên hơn.
• Mùa khô: lớp lá dày giữ ẩm cho đất; tưới nhẹ góc gỗ mục vài lần nếu khô kiệt. Thời điểm tốt để bổ sung lá rụng.
• Sau bão: cành gãy là nguồn gỗ mới; chọn vài khúc giữ lại, phần còn lại dọn đi để không quá tải.
• Cuối năm ở miền Bắc: đừng cắt sạch thân hoa khô vội; hạt trên đó là thức ăn cho chim trong những tuần lạnh.

Góc hoang khác đống ủ phân thế nào

Hai thứ hay bị lẫn. Đống ủ phân là nơi người làm vườn chủ động trộn rác hữu cơ, đảo, giữ ẩm để có mùn nhanh trong vài tháng, rồi đem mùn bón cây. Góc hoang thì không đảo, không lấy ra, để quá trình phân huỷ diễn ra rất chậm, và mục tiêu chính là chỗ sống cho sinh vật. Một vườn có thể có cả hai, đặt cạnh nhau ở sau vườn.

Góc nhìn hôm nay: một chỗ để quan sát

Góc hoang là lớp học ngoài trời tốt nhất cho trẻ em. Lật một khúc gỗ (rồi đặt lại đúng chỗ cũ) để thấy cuốn chiếu, bọ hung, giun; ngồi yên mười phút buổi sáng để thấy thằn lằn bò ra sưởi nắng; ra vườn sau cơn mưa tối để nghe cóc kêu. Nên có người lớn đi cùng, dạy trẻ quan sát bằng mắt, không bắt, không chọc.

Vườn chùa ở làng quê, những khoảnh vườn sau của nhà cũ, bờ tre đầu làng là những góc hoang đã có sẵn từ bao đời. Khi làm mới vườn nhà cũ, nhiều chủ nhà muốn "dọn cho sạch"; giữ lại một góc như vậy chính là giữ lại một phần sự sống của khu vườn xưa.