Vườn mưa là gì: cách làm vườn giữ nước mưa thay vì đổ ra cống

Vườn mưa là một vùng trũng nông trong sân, trồng cây chịu được cả ướt lẫn khô, nhận nước từ mái nhà và sân lát rồi cho nước thấm dần xuống đất thay vì đổ thẳng ra cống. Một vườn mưa đúng cách chỉ đọng nước vài giờ tới khoảng một ngày sau trận mưa, nên không thành ao, không sinh muỗi. Nó giúp giảm ngập cục bộ, nuôi mạch nước ngầm, và tạo thêm một mảng cây xanh có chỗ cho ếch nhái, chuồn chuồn.

Vườn mưa ra đời từ đâu

Ý tưởng hiện đại về vườn mưa thường được kể bắt nguồn từ hạt Prince George's, bang Maryland (Mỹ), đầu những năm 1990. Các kỹ sư thoát nước ở đây thử thay hồ điều hoà lớn bằng những bồn cây trũng nhỏ rải trong từng khu nhà, gọi là "bioretention" — giữ nước bằng đất và cây. Từ đó mô hình lan ra nhiều nước, thành một phần của cách tiếp cận rộng hơn: quản lý nước mưa ngay tại chỗ nó rơi xuống.

Ở châu Á, Trung Quốc đẩy mạnh khái niệm "thành phố bọt biển" từ giữa những năm 2010, với cùng tinh thần: để đất và cây thấm, giữ, lọc nước mưa thay vì bê tông hoá rồi bơm đi. Ở quy mô một khu vườn nhà, vườn mưa là phiên bản nhỏ nhất của ý tưởng ấy.

Vì sao sân nhà Việt cần vườn mưa

Mưa nhiệt đới ở Việt Nam thường dồn dập: một trận mưa rào mùa hè có thể trút lượng nước lớn chỉ trong một hai giờ. Khi mái tôn, sân bê tông, đường lát kín hết, toàn bộ lượng nước ấy chảy cùng lúc vào cống, cống quá tải, nước dâng lên đường. Nhiều khu phố Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh ngập sau mưa lớn một phần vì lý do này.

Một khu vườn mưa nhỏ không giải quyết được ngập cả thành phố, nhưng nó làm hai việc có ích ngay: giữ nước mái nhà lại trong sân, cho thấm từ từ; và lọc bớt cặn bẩn, dầu mỡ trôi từ sân trước khi nước xuống đất. Nếu nhiều nhà trong một con hẻm cùng làm, lượng nước dồn ra cống giảm đáng kể.

Cấu tạo một vườn mưa

Thiết kế từng bước

Bước 1: Xem nước chảy thế nào

Ra sân trong một trận mưa, che ô đứng xem: nước từ ống xối đổ xuống đâu, chảy theo hướng nào, đọng ở chỗ nào. Đó là bản đồ thoát nước thật của khu đất, chính xác hơn mọi bản vẽ.

Bước 2: Chọn chỗ

• Cách móng nhà một quãng đủ xa để nước thấm không ngấm vào móng, tường; các hướng dẫn nước ngoài thường khuyên vài mét. Nhà có tầng hầm cần thận trọng hơn.
• Không đặt trên bể phốt, gần giếng nước sinh hoạt, trên đường ống ngầm.
• Tránh chỗ dốc mạnh hoặc gần tường chắn đất, mép taluy: đất ngậm nước nặng hơn và có thể làm trượt. Những chỗ này phải hỏi kỹ sư.
• Ưu tiên chỗ có nắng ít nhất nửa ngày để đất mau khô và cây khoẻ.

Bước 3: Thử độ thấm của đất

Đào một hố sâu khoảng một gang tay rưỡi, đổ đầy nước, chờ thấm hết rồi đổ đầy lần nữa và theo dõi. Nếu nước rút hết trong vài giờ, đất thấm tốt. Nếu qua một ngày vẫn còn đọng, đất quá chặt — cần cải tạo bằng cát, mùn, hoặc chọn chỗ khác, hoặc làm bồn trồng có ống thoát đáy thay vì vườn thấm.

Bước 4: Định kích thước

Diện tích vườn mưa phụ thuộc diện tích mái và sân đổ nước vào nó, và độ thấm của đất. Nhiều hướng dẫn làm vườn ở nước ngoài gợi ý vườn mưa bằng một phần nhỏ của diện tích mái thu nước, đất càng chặt thì vườn càng phải rộng. Với sân nhà phố, thực tế thường là: làm vừa đúng khoảng đất có thể dành ra, và luôn có đường tràn cho phần nước vượt quá.

Bước 5: Đào, trộn đất, trồng

Đào lòng trũng, giữ đất đào ra để đắp thành gờ thấp phía dưới dốc. Trộn đất đáy với cát và mùn. Trải lớp phủ. Trồng cây theo vùng ẩm. Làm cửa vào bằng đá để nước không khoét.

Chọn cây cho vườn mưa

Cây vườn mưa phải chịu được hai thái cực: ngập vài giờ sau trận mưa, rồi khô nhiều ngày trong mùa nắng.

• Đáy trũng (ướt lâu nhất): cói, lau, sậy, chuối hoa (dong riềng hoa), các loài cỏ lác. Thuỷ trúc chịu úng tốt nhưng lan mạnh, nên khống chế.
• Sườn (ẩm thất thường): cỏ hương bài (vetiver) rễ rất sâu, giữ đất chống xói tốt; lan chi; các loài gừng riềng cảnh.
• Mép trên (khô hơn): cây bụi và hoa chịu hạn như mẫu đơn, cúc sao nhái, hoa mười giờ, các bụi cây hàng rào.

Cây họ Ráy như môn nước, ráy cảnh mọc rất tốt chỗ ẩm nhưng nhựa gây ngứa, độc nếu nhai; nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi nên chọn cây khác.

Vườn mưa và muỗi, và trẻ nhỏ

Mối lo lớn nhất của chủ nhà là "làm chỗ trũng thì thành ổ muỗi". Lăng quăng cần nhiều ngày trong nước đứng mới thành muỗi. Vườn mưa đúng cách cạn trong vòng khoảng một ngày, nên không đủ thời gian. Nếu vườn đọng nước lâu hơn, đó là dấu hiệu đất quá chặt hoặc đáy bị bịt bởi cặn; phải xới, thay lớp đất mặt, hoặc thu nhỏ lượng nước dẫn vào.

Những thứ đi kèm vườn mưa như thùng, bể chứa nước mưa thì phải có nắp kín và lưới chắn ở mọi lỗ, vì đây đúng là kiểu chỗ muỗi vằn ưa đẻ.

Trong và ngay sau trận mưa lớn, lòng vườn mưa có nước. Dù nông, trẻ dưới 5 tuổi vẫn có thể gặp nguy ở nước rất nông; không để trẻ nhỏ chơi một mình ở đó, làm sườn thoải, không đào sâu.

Những cách giữ nước mưa khác và việc chăm sóc

• Gạch lát thấm, lát rời có khe cỏ: thay bê tông liền khối ở chỗ đậu xe, lối đi phụ.
• Rãnh sỏi: một rãnh nông lót sỏi chạy dọc chân tường dẫn nước về vườn mưa.
• Bể chứa nước mưa: giữ nước tưới cây mùa khô; có nắp, có lưới, có van xả tràn. Bể đặt trên sân thượng hay ban công phải hỏi kỹ sư kết cấu vì nước rất nặng.
• Bồn cây có ống thoát: chỗ đất không thấm được (sân thượng, sân bê tông) có thể làm bồn trồng cây để cây và đất giữ bớt nước trước khi chảy đi.

Chăm vườn mưa

Năm đầu, cây chưa bén rễ, cần tưới trong mùa khô. Sau đó việc chính là: dọn rác, cặn bùn ở cửa vào sau mùa mưa; bổ sung lớp phủ; nhổ cây lạ xâm lấn; kiểm đường tràn còn thông. Không bón nhiều phân hoá học, vì vườn mưa nối thẳng với nước ngầm.

Góc nhìn hôm nay

Ở nhiều đô thị, vườn mưa đã xuất hiện trên dải phân cách, trong sân trường, bãi đậu xe. Khi đi qua, để ý những bồn cây thấp hơn mặt đường, có cửa vào lát đá — đó thường là vườn mưa. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu hướng dẫn "rain garden" của các tổ chức làm vườn như RHS, và các bài viết về đô thị bọt biển. Ở Việt Nam, ao làng, ruộng trũng, mương vườn xưa nay vẫn làm đúng việc của vườn mưa: giữ nước mưa lại cho đất. Vườn mưa trong sân phố là cách mang lại một phần chức năng ấy.