Muốn vườn có bướm và ong quanh năm, cần ba thứ: hoa có mật nở nối nhau qua các tháng, cây chủ cho sâu bướm ăn lá, và một chỗ có nước nông. Hoa nên chọn loại đơn, nhụy lộ, mọc thành đám ở chỗ nhiều nắng; cây chủ là thứ quyết định bướm chỉ ghé qua hay ở lại đẻ trứng. Ở Việt Nam, khí hậu nóng giúp vườn có hoa gần như cả năm, chỉ cần lên lịch để không có tháng nào trống.
Bướm và ong tìm gì ở một bông hoa
Ong và bướm đều đi tìm mật và phấn, nhưng cách chúng "đọc" bông hoa khác nhau, nên một vườn tốt cần cả hai kiểu hoa.
- Bướm có vòi dài, cuộn như lò xo, thích đậu trên một mặt phẳng rồi hút lần lượt từng bông nhỏ. Vì vậy chùm hoa phẳng, nhiều bông ống nhỏ như mẫu đơn (đơn đỏ), hoa ngôi sao (pentas), cúc sao nhái là bàn ăn lý tưởng. Bướm hoạt động mạnh khi nắng ấm, ít bay khi gió lớn.
- Ong cần cả phấn lẫn mật, thích hoa mở rộng, hoa họ Hoa môi (húng, tía tô, kinh giới khi trổ bông), hoa họ Cúc nhiều nhụy như hướng dương, cúc lá nhám. Mắt ong nhạy với màu xanh lam, tím, vàng và cả tia cực tím mà mắt người không thấy; nhiều bông hoa có "vạch dẫn mật" chỉ hiện dưới ánh sáng ấy.
Một điểm hay bị bỏ qua: nhiều giống hoa lai cho cánh kép, cánh xếp chồng dày, trông đẹp hơn nhưng nhụy bị biến thành cánh hoặc bị che kín. Ong bay tới, không vào được, bỏ đi. Khi mua cây, chọn giống hoa đơn hoặc bán kép nếu mục tiêu là côn trùng thụ phấn.
Cây chủ: bí quyết để bướm ở lại
Bướm trưởng thành sống nhờ mật, nhưng sâu non của mỗi loài chỉ ăn lá một nhóm cây nhất định. Không có cây chủ, vườn chỉ là quán nước ven đường. Vài cặp quen thuộc ở Việt Nam:
| Nhóm bướm | Cây chủ thường gặp | Ghi chú khi đưa vào vườn |
|---|---|---|
| Bướm phượng (đuôi nheo, phượng chanh) | Cây họ cam quýt: bưởi, chanh, quất, cam | Một chậu chanh hay một cây bưởi trong vườn là đủ; chấp nhận vài lá bị gặm |
| Bướm vàng (bướm vàng chanh và họ hàng) | Cây họ muồng, họ đậu | Muồng hoa vàng vừa làm cây chủ vừa cho bóng |
| Bướm hổ, bướm đốm | Bông tai (ngô thi), bồng bồng (bông bông) và các cây có nhựa mủ | Nhựa mủ độc, gây ngứa và hại mắt; trồng xa lối trẻ chơi, đeo găng khi tỉa |
| Bướm mắt rắn (bướm nâu có đốm tròn) | Cỏ, tre, trúc | Một khóm cỏ để mọc cao ở góc vườn là chỗ cho sâu non |
| Bướm cánh chim, bướm phượng hồng | Cây họ Mộc hương như mã đâu linh | Nhiều loài được bảo vệ; chỉ trồng cây mua từ vườn ươm, không đào cây rừng |
Cây chủ thường nên đặt ở chỗ hơi khuất, phía sau bồn hoa. Lá bị ăn lỗ chỗ trong vài tuần rồi cây ra đợt lá mới; người làm vườn quen dần sẽ thấy đó là một phần nhịp sống của khu vườn.
Lên lịch hoa nối mùa
Thời điểm nở khác nhau giữa Bắc, Trung, Nam và giữa các năm. Bảng dưới chỉ là khung tham khảo; người làm vườn nên tự ghi sổ để điều chỉnh theo đúng sân nhà mình.
| Thời kỳ | Miền Bắc (thường) | Miền Nam (thường) |
|---|---|---|
| Cuối đông – xuân | Cúc, vạn thọ, hoa cải, đào; cây ăn trái như nhãn, vải bắt đầu trổ bông | Mùa khô: mai, cúc sao nhái, hoa ngôi sao, mẫu đơn nở nhiều |
| Hè | Mẫu đơn, hoa ngôi sao, hướng dương, sen, bằng lăng | Đầu mùa mưa: bằng lăng, muồng, hoa giấy ra đợt mới |
| Thu | Cúc lá nhám, hoa mười giờ, sử quân tử | Giữa mùa mưa: hoa ngôi sao, mẫu đơn, các loại cúc nở lai rai |
| Đầu đông | Dã quỳ (vùng cao), cúc vàng, các cây họ Hoa môi trổ bông | Cuối mùa mưa: cúc, vạn thọ chuẩn bị Tết |
Nguyên tắc đơn giản: trong vườn luôn có ít nhất ba loài đang nở. Khi đi một vòng thấy chỉ còn một loài, đó là tháng cần bổ sung. Các cây gia vị như húng quế, tía tô, kinh giới, hẹ nếu để trổ bông thay vì ngắt hết là nguồn mật rất tốt cho ong trong những tháng hoa cảnh thưa.
Cách trồng để côn trùng dễ tìm
Trồng thành đám, không rải lẻ
Một đám năm bảy cây cùng loài tạo ra một mảng màu lớn, ong bướm nhìn thấy từ xa và đỡ tốn sức bay. Ong mật lại có thói quen "trung thành với hoa": trong một chuyến bay chúng thường chỉ thăm một loài, nên đám hoa cùng loài giúp chúng làm việc hiệu quả.
Nắng và chắn gió
Phần lớn hoa có mật cần nhiều nắng. Bướm cũng cần sưởi nắng buổi sáng để cơ cánh đủ ấm. Đặt bồn hoa ở hướng nhận nắng sáng, có hàng cây hoặc tường thấp chắn gió mạnh. Sân thượng lộng gió nên có giàn hoặc hàng cây bụi làm khiên trước khi trồng hoa.
Đá phơi nắng và vũng cát ẩm
Vài viên đá phẳng màu sẫm đặt giữa bồn hoa là chỗ bướm đậu sưởi. Một khay cát trộn chút đất, giữ ẩm, là chỗ bướm "uống bùn" lấy khoáng — cảnh thường thấy ở bờ suối. Nước trong khay phải thấm vào cát chứ không đọng thành vũng, để không thành chỗ muỗi đẻ.
Làm nhà cho ong đơn độc
Ngoài ong mật sống thành đàn, vườn Việt còn có nhiều loài ong sống đơn độc: ong bầu to đen hay khoét tổ trong gỗ khô, thân tre; ong cắt lá cắt những mảnh lá tròn đều để lót tổ. Chúng hiền, hầu như không đốt nếu không bị bắt.
- Bó một nắm ống tre hoặc ống sậy, cắt sát đốt để một đầu kín, đường kính khác nhau từ nhỏ tới cỡ ngón tay.
- Đặt cao ngang ngực, hướng nhận nắng sáng, có mái che mưa.
- Không sơn, không tẩm hoá chất.
- Sau một hai năm, thay bó ống mới để tránh nấm mốc tích tụ.
- Giữ lại vài khúc gỗ khô, cành tre già ở góc hoang: đó là nhà tự nhiên của ong bầu.
Ong không ngòi (ong dú) cũng hay tìm tới vườn có nhiều hoa nhỏ; ở nhiều vùng người ta nuôi chúng trong thùng gỗ. Nuôi ong lấy mật là một nghề riêng; ở đây chỉ cần biết vườn nhiều hoa là vườn được chúng ghé.
An toàn: ong đốt, cây độc, hoá chất
- Vị trí: đặt bồn hoa nhiều ong cách cửa ra vào, chỗ trẻ chơi và chỗ ngồi ăn vài bước. Người có tiền sử dị ứng ong đốt cần được bác sĩ tư vấn và có kế hoạch xử trí.
- Không trồng loài xâm hại: ngũ sắc (thơm ổi) hút bướm rất mạnh nhưng là loài lan rộng mạnh ngoài tự nhiên và quả xanh độc. Nếu muốn có, chỉ trồng trong chậu, cắt bỏ chùm quả.
- Cây có nhựa mủ, quả độc: bông tai, bồng bồng, chuỗi ngọc (quả độc) — nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi hay gặm, chọn cây khác.
- Hoá chất: phun thuốc lên hoa đang nở là giết chính những vị khách đang mời. Ưu tiên cách cơ học như ngắt bỏ lá hỏng, cắt cành bệnh.
- Nước: chậu nước cho ong cần có đá hoặc sỏi nhô lên làm bến đậu, nước nông, thay vài ngày một lần để không thành chỗ lăng quăng.
Góc nhìn hôm nay: một vườn nhỏ góp phần thế nào
Ở thành phố, mỗi sân vườn, ban công có hoa là một "trạm tiếp sức" cho côn trùng thụ phấn đi qua những khoảng bê tông. Nhiều chương trình ở châu Âu khuyến khích chủ nhà trồng hoa cho ong và đánh dấu trên bản đồ cộng đồng. Ở Việt Nam, một cách làm vừa sức là rủ hàng xóm trong cùng con hẻm mỗi nhà trồng một loài hoa nở vào một mùa khác nhau, để cả khu phố có hoa quanh năm.
Muốn nhận biết bướm, có thể tìm các sách ảnh bướm Việt Nam của các nhà côn trùng học trong nước, hoặc ghé các vườn bướm ở Tam Đảo, Cúc Phương vào mùa bướm. Chụp ảnh khách ghé vườn rồi đối chiếu là cách học thú vị, nhất là với trẻ em: mỗi tấm ảnh là một loài, mỗi loài dẫn về một loại cây chủ.
Câu hỏi thường gặp
Trồng hoa gì để thu hút bướm?
Bướm thích hoa chùm phẳng, nhiều bông nhỏ, màu đỏ, cam, hồng, tím như mẫu đơn (đơn đỏ), hoa ngôi sao, cúc sao nhái, cúc lá nhám. Trồng thành đám ở chỗ nhiều nắng và thêm cây chủ như cây họ cam quýt để bướm đẻ trứng.
Vì sao vườn nhiều hoa mà vẫn ít bướm?
Thường là do thiếu cây chủ cho sâu non, hoa là giống cánh kép không có mật, hoặc vườn bị phun thuốc. Bướm cũng ít ghé chỗ lộng gió hay thiếu nắng. Bổ sung cây chủ và hoa đơn thường thấy khác biệt sau một hai mùa.
Trồng hoa cho ong có nguy hiểm khi nhà có trẻ nhỏ không?
Ong đang kiếm mật hiếm khi đốt nếu không bị đập hay bắt. Nên đặt bồn hoa nhiều ong cách chỗ chơi và cửa ra vào vài bước, dạy trẻ không bắt ong. Người có tiền sử dị ứng ong đốt cần hỏi bác sĩ.
Cây chủ của bướm là gì?
Cây chủ là loài cây mà sâu non của một loài bướm ăn lá để lớn lên. Mỗi loài bướm chỉ đẻ trứng trên một nhóm cây nhất định, ví dụ bướm phượng trên cây họ cam quýt. Không có cây chủ thì bướm chỉ ghé hút mật rồi đi.
Có nên làm "khách sạn ong" trong vườn không?
Nên, nếu làm đúng: bó ống tre, sậy một đầu kín, đặt hướng nắng sáng, có mái che mưa, không tẩm hoá chất và thay ống sau một hai năm. Nó phục vụ ong đơn độc như ong bầu, ong cắt lá, vốn hiền và hầu như không đốt.
