Cây bản địa là loài vốn mọc tự nhiên ở Việt Nam và vùng lân cận từ trước khi con người mang giống từ nơi khác tới. Trong thiết kế vườn, cây bản địa thường bền hơn, chịu được thời tiết địa phương, ít cần tưới bón, và quan trọng nhất là nuôi được côn trùng, chim bản địa vốn đã sống cùng chúng hàng nghìn năm. Một vườn không cần toàn cây bản địa, nhưng nên lấy chúng làm bộ khung: cây tán, hàng rào, thảm nền.
Vì sao cây bản địa quan trọng với vườn sinh thái
Nhiều loài côn trùng, đặc biệt là sâu non của bướm và ngài, chỉ ăn lá một số ít loài cây mà chúng đã cùng tiến hoá. Cây nhập từ châu Mỹ hay châu Phi có thể đẹp, có thể cho bóng, nhưng lá của chúng thường không phải "món ăn" của côn trùng ở đây. Một hàng cây ngoại toàn lá lành lặn nghe thì tốt, nhưng với chim ăn sâu, đó là một hàng cây không có thức ăn cho chim non.
Nhà côn trùng học người Mỹ Douglas Tallamy đã viết nhiều về điều này cho vùng Bắc Mỹ: ông so sánh số loài sâu bướm sống trên cây bản địa với cây ngoại nhập và thấy chênh lệch rất lớn. Con số cụ thể của Bắc Mỹ không áp thẳng cho Việt Nam được, nhưng nguyên lý giống nhau ở mọi nơi: muốn có chim, phải có sâu; muốn có sâu bướm bản địa, phải có cây bản địa.
Ngoài ra còn có lý do thực tế:
- Hợp khí hậu: chịu được mùa khô, mùa bão, gió Lào, đất phèn hay đất cát tuỳ vùng mà loài ấy vốn sống.
- Ít công chăm: khi đã bén rễ, nhiều loài hầu như không cần tưới thêm trong mùa mưa.
- Bản sắc: một khu vườn có cây sấu, cây vối, bụi mua, khóm lá dong đọc lên là thấy Việt Nam, khác hẳn những sân vườn trồng theo một mẫu chung ở đâu cũng thấy.
Cây bản địa và cây quen thuộc nhưng nhập nội
Nhiều cây quá quen thuộc với người Việt đến mức ai cũng nghĩ là cây "của mình", nhưng thật ra được đưa tới trong vài trăm năm gần đây. Không có nghĩa là phải chặt bỏ; chỉ là khi thiết kế, nên biết để cân tỷ lệ.
| Cây | Nguồn gốc | Vai trò trong vườn |
|---|---|---|
| Sấu | Bản địa, đặc trưng phố Hà Nội | Cây tán lớn, cho bóng mát và quả |
| Sao đen, dầu rái | Bản địa, rừng miền Nam và Đông Nam Á | Cây tán rất cao, hợp sân rộng, đường làng |
| Bằng lăng nước | Bản địa Đông Nam Á | Hoa tím mùa hè, tán vừa, hợp sân nhà phố rộng |
| Gạo (mộc miên) | Bản địa, quen ở đầu làng Bắc Bộ | Hoa đỏ cuối xuân, chim sáo và chào mào tới hút mật |
| Mai vàng | Bản địa miền Trung, miền Nam | Cây hoa Tết, tán vừa, hợp sân trước |
| Vối, trâm | Bản địa | Tán thưa vừa, quả cho chim |
| Sung, si, đa | Bản địa | Quả nuôi rất nhiều loài chim; rễ khoẻ, phải trồng xa móng nhà |
| Phượng vĩ | Nhập nội, gốc Madagascar | Hoa đỏ mùa hè, rễ nổi, cành giòn khi bão |
| Hoa giấy | Nhập nội, gốc Nam Mỹ | Dây leo, giàn cổng, rất chịu nắng |
| Chuông vàng, kèn hồng | Nhập nội, gốc châu Mỹ | Hoa đẹp theo mùa, phổ biến ở đô thị phía Nam |
| Xà cừ | Nhập nội, gốc châu Phi | Tán rất lớn, rễ mạnh, không hợp sân nhỏ |
Ranh giới "bản địa" đôi khi không rạch ròi: có loài đã sống ở đây lâu đến mức nguồn gốc còn được bàn cãi, và một loài bản địa của miền Nam chưa chắc đã hợp đất miền Bắc. Khi không chắc, hỏi vườn ươm về nơi loài đó mọc tự nhiên và xem nó có đang sống khoẻ ở các vườn quanh vùng hay không.
Chọn cây bản địa theo từng tầng
Tầng tán
Sân rộng trên 100 m² có thể chọn sấu, sao đen, lim xẹt, gạo, bằng lăng. Sân nhà phố 20–40 m² nên chọn cây tán vừa, rễ hiền hơn: vối, mai vàng, ban (hoa trắng, vùng Tây Bắc), móng bò, hay một cây bưởi, cây ổi làm tầng cây trái. Các loài họ Sung (sung, si, đa) cho chim ăn rất tốt, nhưng rễ khoẻ và lan xa, chỉ hợp vườn rộng, đặt cách xa móng nhà, tường rào và đường ống.
Tầng cây bụi và hàng rào
Bụi mua, sim cho hoa tím hồng và quả chín cho chim. Bưởi bung, ruối là cây bụi quen ở hàng rào làng, quả nhỏ chim rất thích. Hàng rào trộn nhiều loài bản địa vừa che tầm nhìn, vừa là "chung cư" cho chim chích, chim sẻ làm tổ.
Tầng thấp và thảm nền
Dưới bóng cây, lá dong, dương xỉ, các loài gừng riềng cảnh mọc khoẻ và giữ ẩm đất. Chỗ nắng có thể để rau má, cỏ bản địa mọc thành thảm thấp. Bên mép nước, cói, lau, sậy là cây bản địa giúp giữ bờ và làm chỗ trú cho ếch nhái, chuồn chuồn.
Dây leo
Sử quân tử và thiên lý là hai loài leo quen thuộc, có hương, có hoa cho côn trùng. Trầu không leo tường râm cũng là một lựa chọn bản địa ít ai nghĩ tới khi làm tường xanh.
Những điều cần tránh
- Không bứng cây rừng, không mua cây cổ thụ bị đào từ rừng hay từ làng quê. Ngoài chuyện cây lớn bứng về hay chết, việc khai thác cây rừng trái phép bị Luật Lâm nghiệp 2017 và các văn bản liên quan điều chỉnh. Cây cho vườn nên mua từ vườn ươm, có nguồn gốc rõ ràng.
- Không trồng loài xâm hại. Mai dương, bèo tây (lục bình) có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam; chúng lan nhanh, lấn át cây bản địa. Một số cây cảnh quen thuộc như ngũ sắc (thơm ổi) cũng lan mạnh ngoài tự nhiên; nếu trồng, nên trồng trong chậu và cắt bỏ quả.
- Không trồng cây tán lớn sát nhà. Cây bản địa rừng như sao, dầu có thể cao vài chục mét khi trưởng thành. Tính chiều cao và tán của cây sau 20 năm, không phải chiều cao lúc mua.
- Để ý mùi và quả rụng. Hoa sữa thơm nồng về đêm, nhiều người khó chịu nếu trồng sát cửa sổ phòng ngủ. Sấu, sung rụng quả nhiều, không nên đặt trên lối đi lát đá trơn.
Thiết kế một sân nhà phố 30 m² với khung cây bản địa
Một ví dụ cách sắp, không phải công thức:
- Một cây tán vừa (vối, mai vàng hoặc bằng lăng) đặt ở góc sân xa nhà, tán che nắng chiều.
- Hàng rào cây bụi dọc tường bên: xen bưởi bung, mua, dâm bụt, để cây cao thấp không đều cho tự nhiên.
- Dưới gốc cây tán: lá dong, dương xỉ, lớp lá rụng giữ lại làm lớp phủ.
- Bồn hoa phía nắng: trộn hoa bản địa với vài loài hoa du nhập lâu đời cho mật tốt (mẫu đơn, cúc sao nhái), để vườn có màu quanh năm.
- Một chậu nước nông đặt dưới tán, thay nước vài ngày một lần để không có lăng quăng.
- Cổng hoặc giàn cho thiên lý hay sử quân tử leo.
Cách tiết kiệm là trồng cây nhỏ, chờ cây lớn dần thay vì mua cây to. Cây nhỏ bén rễ nhanh, ít chết, vài năm sau thường khoẻ hơn cây lớn bứng về.
Góc nhìn hôm nay: học cây bản địa ở đâu
Các vườn thực vật và vườn quốc gia ở Việt Nam là nơi xem cây bản địa trưởng thành trông thế nào; nhiều vườn có bảng tên ghi tên khoa học. Đi chậm qua một con đường làng cũ ở Bắc Bộ hay một vườn nhà ở Nam Bộ, ghi lại những cây đã sống ở đó vài chục năm, là cách học về "cây hợp đất" thực tế nhất. Hội nhóm làm vườn trên mạng hay trao đổi cây giống bản địa; đó cũng là cách vừa tiết kiệm vừa giữ được giống địa phương.
Trong sách vở, có thể tìm các bộ sách về cây cỏ Việt Nam của các nhà thực vật học trong nước để tra nguồn gốc loài. Với thiết kế vườn theo lối tự nhiên, các sách của Piet Oudolf, Noel Kingsbury và của Douglas Tallamy là nguồn tham khảo về nguyên lý, dù danh sách cây phải tự chuyển sang loài Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Cây bản địa là gì?
Cây bản địa là loài mọc tự nhiên ở một vùng từ trước khi con người đưa giống từ nơi khác tới. Ở Việt Nam, sấu, sao đen, bằng lăng nước, gạo, mai vàng, vối là những ví dụ quen thuộc. Chúng hợp khí hậu và nuôi được côn trùng, chim bản địa.
Phượng vĩ có phải cây bản địa Việt Nam không?
Không. Phượng vĩ có gốc từ Madagascar, được đưa tới và trồng rộng rãi ở Việt Nam nên rất quen thuộc. Tương tự, hoa giấy gốc Nam Mỹ, xà cừ gốc châu Phi.
Vì sao nên trồng cây bản địa trong vườn?
Cây bản địa thường bền, ít cần tưới bón khi đã bén rễ, và là thức ăn cho sâu bướm, côn trùng bản địa, từ đó nuôi chim. Chúng cũng giúp khu vườn mang đúng bản sắc vùng miền.
Sân nhà phố nhỏ nên trồng cây bản địa nào?
Nên chọn cây tán vừa, rễ hiền như vối, mai vàng, bằng lăng (nếu sân đủ rộng), kèm hàng rào cây bụi như bưởi bung, mua. Tránh các loài họ Sung và cây rừng tán lớn sát nhà vì rễ mạnh, cao lớn.
Có được mua cây rừng về trồng không?
Không nên mua cây bị đào từ rừng hoặc cây cổ thụ bứng từ làng quê. Việc khai thác cây rừng chịu sự điều chỉnh của Luật Lâm nghiệp 2017. Hãy mua cây từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng.
