Vườn sân thượng không thấm, không nứt trần khi được làm theo đúng thứ tự: hỏi kỹ sư kết cấu về tải trọng trước, làm lớp chống thấm và chống xuyên rễ, ngâm thử nước, rồi mới tới lớp thoát nước, lớp lọc và đất nhẹ. Phần lớn vụ thấm dột trần tầng dưới không do cây, mà do bỏ qua một trong các bước ấy, hoặc do phễu thu bị lá và đất bít kín.
Tải trọng: vì sao phải hỏi kỹ sư trước khi mua đất
Đất trồng ướt sũng nặng hơn người ta nghĩ nhiều. Một mét khối nước đã nặng khoảng một tấn; đất vườn bão hoà nước còn nặng hơn nước. Một bồn đất sâu bốn mươi phân chạy dọc lan can, cộng thêm cây lớn, chậu, đá trang trí, nước đọng sau mưa và người đứng xung quanh, có thể dồn lên sàn một khối nặng vượt xa thứ sàn mái được tính để chịu khi xây nhà.
Sàn sân thượng nhà ở thường được thiết kế cho người đi lại, phơi đồ, không phải cho một khu vườn đất sâu. Vì vậy:
- Hỏi kỹ sư kết cấu trước khi làm bồn xây, bể nước, non bộ hay trồng cây thân gỗ trên mái. Mang theo bản vẽ kết cấu nhà nếu còn giữ.
- Đặt vật nặng trên dầm, gần cột, không đặt giữa ô sàn. Bồn xây chạy dọc tường bao thường nằm gần dầm biên hơn là bồn đặt giữa sân.
- Không tự đổ thêm một lớp bê tông để "tạo dốc" hay "nâng nền" mà không tính: lớp này cũng là tải trọng thường xuyên.
- Nhà cũ, nhà cơi nới càng cần kiểm tra kỹ; sàn đã có vết nứt, võng, thấm lâu năm thì phải xử lý kết cấu trước.
Bài này không đưa con số tải trọng cho phép, vì mỗi sàn mỗi khác và con số chỉ có giá trị khi kỹ sư tính cho đúng căn nhà ấy.
Các lớp của một vườn trên mái
Một mảng vườn trồng trực tiếp trên sàn (không qua chậu) thường gồm các lớp sau, từ dưới lên. Tên gọi có thể khác nhau giữa các đơn vị thi công, nhưng chức năng thì giống nhau.
| Lớp (từ dưới lên) | Chức năng | Điều hay bị bỏ qua |
|---|---|---|
| Sàn bê tông có độ dốc | Dẫn nước về phễu thu | Sàn phẳng hoặc dốc ngược, nước đọng thành vũng dưới đất |
| Lớp chống thấm | Ngăn nước xuống trần tầng dưới | Không lật lên chân tường đủ cao, nước thấm qua góc |
| Lớp chống xuyên rễ | Ngăn rễ đâm thủng lớp chống thấm | Bỏ qua vì nghĩ cây nhỏ; rễ tre, trúc, cây thân gỗ tìm đường rất giỏi |
| Lớp bảo vệ | Che lớp chống thấm khỏi va đập khi thi công | Thợ đi lại, rải sỏi lên màng trần làm thủng |
| Lớp thoát nước | Tạo khe cho nước chảy tự do về phễu | Thay bằng sỏi dày nặng thay vì vỉ thoát nước nhẹ |
| Lớp vải lọc | Giữ đất không trôi xuống lớp thoát nước | Không có lớp này, vài mùa mưa là bùn lấp khe thoát |
| Đất trồng nhẹ | Nuôi cây, nhẹ hơn đất vườn | Dùng đất ruộng thịt nặng, bí, giữ nước làm tăng tải |
Chống thấm: chọn vật liệu và làm cho đúng chỗ
Thị trường có nhiều loại: màng khò nóng gốc bitum, màng tự dính, lớp quét gốc xi măng – polymer, lớp quét polyurethane, và các hệ kết hợp. Mỗi loại có điểm mạnh riêng; với vườn trên mái, câu hỏi quan trọng không phải "loại nào tốt nhất" mà là:
- Có chịu được ngâm nước liên tục không? Đất ẩm nằm trên lớp chống thấm quanh năm, khác với mái chỉ ướt lúc mưa.
- Có chịu được rễ và phân bón không? Nếu nhà sản xuất không công bố khả năng chống xuyên rễ, phải thêm một lớp chống rễ riêng.
- Có xử lý được các điểm yếu không? Nước thường thấm qua chân tường, cổ ống xuyên sàn, quanh phễu thu và mép cửa ra sân thượng, chứ ít khi thấm giữa ô sàn.
Lớp chống thấm phải lật lên chân tường cao hơn mặt đất trồng hoàn thiện một đoạn, để nước trong đất không ngấm ngang qua tường. Cổ ống và phễu thu phải có phụ kiện chống thấm riêng, không chỉ trát vữa quanh ống.
Ngâm thử trước khi đổ đất
Sau khi làm xong lớp chống thấm, bịt phễu thu, ngâm nước lên mặt sàn một lớp vài phân trong một thời gian, thường từ một tới vài ngày tuỳ hướng dẫn của đơn vị thi công, rồi kiểm tra trần tầng dưới. Đây là bước rẻ nhất để tìm lỗi. Khi đất và cây đã nằm lên trên, tìm một điểm thấm là phải dỡ cả mảng vườn.
Thoát nước: phễu thu là trái tim của vườn mái
Nước trên mái phải đi được ba đường: chảy trên mặt, thấm qua đất xuống lớp thoát nước, và theo lớp thoát nước về phễu. Đường nào tắc cũng thành vấn đề.
- Mỗi ô vườn ít nhất một lối thoát, nên có lối thứ hai dự phòng (một lỗ tràn ở thành bồn hoặc phễu thứ hai) để khi phễu chính tắc, nước không dâng ngập.
- Phễu thu có hộp kiểm tra có nắp, không vùi dưới đất, để mở ra dọn được.
- Chừa một dải sỏi hoặc lối đi quanh phễu, không trồng cây sát miệng phễu; rễ và lá rụng là thứ bít phễu nhanh nhất.
- Dọn phễu trước mùa mưa và sau mỗi trận gió lớn; ghi vào lịch như đi kiểm tra đồng hồ điện.
Nước đọng trên mái, trong khay hứng dưới chậu, trong hốc phễu bị nghẹt là nơi muỗi đẻ trứng. Vườn mái thoát nước tốt cũng là vườn ít muỗi.
Đất nhẹ cho sân thượng
Đất trồng trên mái nên nhẹ, tơi, thoát nước nhanh và không bị nén chặt sau vài năm. Người làm vườn thường phối đất với xơ dừa, trấu hun, các hạt khoáng nhẹ như đá bọt, viên đất sét nung nở hoặc perlite, cùng một phần phân hữu cơ hoai. Tỷ lệ cụ thể tuỳ cây và tuỳ vùng khí hậu; nguyên tắc là giảm phần đất sét nặng, tăng phần hạt nhẹ có khe rỗng.
Độ sâu đất quyết định trồng được gì: thảm cỏ, cây bụi thấp sống được trong lớp mỏng; cây bụi cao cần sâu hơn; cây thân gỗ cần sâu nhất và cũng nặng nhất. Đây là lý do nhiều vườn mái chỉ dùng cây thân gỗ nhỏ trong chậu lớn đặt trên dầm, còn mảng trồng trực tiếp thì dành cho thảm thấp và cây bụi.
Trồng trong chậu hay trồng trực tiếp trên sàn
| Chậu, bồn rời | Trồng trực tiếp trên lớp vườn | |
|---|---|---|
| Rủi ro thấm | Thấp hơn: lớp chống thấm vẫn lộ ra, kiểm tra được | Cao hơn: lỗi nằm dưới đất, khó tìm |
| Tải trọng | Tập trung tại chân chậu, dời được lên dầm | Trải đều, tổng khối lượng thường lớn hơn |
| Cảm giác | Rời rạc nếu xếp nhiều chậu nhỏ | Liền mạch như vườn dưới đất |
| Sửa chữa về sau | Dời chậu là sửa được sàn | Phải dỡ cả mảng |
Với nhà phố đã xây xong, không có hồ sơ kết cấu rõ, cách an toàn thường là bắt đầu bằng chậu lớn và bồn rời có chân kê, đặt dọc tường bao. Kê chân chậu lên một chút để nước thoát và mặt sàn phía dưới khô được.
Lịch kiểm tra để vườn mái sống lâu
- Trước mùa mưa: dọn phễu, kiểm tra trần tầng dưới, xem chân tường có vệt ẩm mới không.
- Sau bão: kiểm tra cây đổ, chậu lật, mảnh vỡ bít phễu, giàn che bị giật.
- Mỗi năm: xem có rễ bò ra khỏi lỗ đáy chậu bám xuống sàn không, đất có lún, có bị nén chặt không.
- Khi có vết ố trên trần: đừng chỉ sơn lại. Tìm nguồn nước từ phía trên trước, càng sớm càng ít phải dỡ.
Muốn đọc thêm, các hướng dẫn về mái xanh của những hội làm vườn lớn như Royal Horticultural Society (Anh) trình bày rõ nguyên lý các lớp; phần vật liệu cụ thể nên đối chiếu với tài liệu kỹ thuật của chính hãng sản xuất và tư vấn của kỹ sư ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Làm vườn trên sân thượng có bị thấm không?
Không thấm nếu lớp chống thấm được làm đúng, có lớp chống xuyên rễ, được ngâm thử nước trước khi đổ đất và phễu thu luôn thông. Phần lớn vụ thấm xảy ra ở chân tường, cổ ống và quanh phễu, hoặc do phễu bị lá và đất bít.
Sân thượng chịu được bao nhiêu đất?
Không có con số chung cho mọi nhà. Sàn mái nhà ở thường được tính cho người đi lại, phơi đồ, còn đất ướt, đá, nước rất nặng. Phải hỏi kỹ sư kết cấu, mang theo bản vẽ nhà nếu có, và đặt vật nặng trên dầm, gần cột.
Có cần lớp chống xuyên rễ không?
Cần, nếu trồng trực tiếp trên sàn hoặc trồng cây có rễ khoẻ như tre, trúc, cây thân gỗ. Rễ tìm theo hơi ẩm và có thể đâm qua mối nối của lớp chống thấm thường. Nếu vật liệu chống thấm đã được nhà sản xuất công bố chống rễ thì có thể không cần lớp riêng.
Đất trồng trên sân thượng nên dùng loại gì?
Dùng đất nhẹ, tơi, thoát nước nhanh: phối đất với xơ dừa, trấu hun, các hạt khoáng nhẹ như đá bọt, viên đất sét nung và phân hữu cơ hoai. Tránh đất ruộng thịt nặng vì vừa tăng tải vừa dễ bí rễ, đọng nước.
Nên trồng cây trong chậu hay làm bồn trực tiếp trên sân thượng?
Với nhà đã xây xong, không rõ kết cấu, chậu lớn và bồn rời kê chân an toàn hơn vì dễ kiểm tra sàn và dời lên vị trí dầm. Trồng trực tiếp trên lớp vườn đẹp và liền mạch hơn nhưng cần thiết kế, thi công và kiểm tra kỹ ngay từ đầu.
