Sân trước nhà phố làm được cả hai việc, để xe và có mảng xanh, nếu chia rõ phần nào bánh xe đi qua, phần nào không bao giờ có bánh xe. Phần xe đi thì lát cứng và gọn; phần còn lại dồn cây vào mép tường rào, góc sân và chiều cao, thay vì rải chậu khắp nền. Một cây tán cao trồng đúng góc, một dải bồn chạy dọc rào và một giàn leo trên cổng thường xanh hơn hai chục chậu nhỏ xếp lổn nhổn.
Đo trước: xe cần bao nhiêu chỗ, người cần bao nhiêu lối
Nhiều sân trước 20–40 m² hỏng ngay từ bước đầu: chủ nhà đặt bồn cây trước, rồi mới phát hiện xe không quay đầu được. Nên làm ngược lại. Lấy phấn vẽ lên nền đúng chỗ xe đậu, mở cửa xe hai bên, dắt xe máy vào ra vài lần. Phần nền mà bánh xe và chân người thật sự đi qua mới là "vùng cứng". Mọi chỗ còn lại là đất cho cây.
- Xe máy: cần lối dắt thẳng từ cổng vào, đủ rộng cho tay lái và người dắt bên cạnh. Nếu nhà có ba bốn xe, chỗ để thường là một dải nằm sát một bên tường, không phải giữa sân.
- Ô tô: ngoài chiều dài thân xe, cần khoảng mở cửa ở hai bên và khoảng đứng đóng cổng phía sau. Cánh cổng mở vào trong cũng quét một vùng nền; vùng đó không đặt chậu.
- Người đi bộ: lối từ cổng tới cửa nhà nên tách khỏi lối xe nếu sân đủ rộng, để khách không phải lách giữa hai yên xe.
Sau bước này, sân thường lộ ra ba loại chỗ trống: dải dọc tường rào, góc sân sát nhà và khoảng trên đầu (tường, cổng, mái hiên). Đó là ba chỗ dành cho cây.
Bề mặt cho phần để xe: cứng ở đâu, mềm được ở đâu
Nền sân trước chịu bánh xe, dầu nhớt, nước mưa từ đường hắt vào. Không có loại nào hoàn hảo, nhưng mỗi loại hợp một cách dùng.
| Bề mặt | Hợp với | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Gạch lát, đá lát toàn phần | Sân xe vào ra hằng ngày | Bền, dễ rửa; phải có độ dốc và rãnh thu nước, không thì đọng vũng |
| Gạch trồng cỏ (gạch có lỗ) | Chỗ xe đậu thỉnh thoảng | Cỏ chết nếu xe đậu cố định một chỗ, vì mất nắng và bị nén; lỗ đất dễ thành lỗ bùn |
| Hai dải bánh xe, giữa trồng thảm thấp | Lối ô tô thẳng, ít quay đầu | Đẹp và thoát nước tốt; xe máy đi vào dải giữa sẽ làm hỏng cây |
| Sỏi nện có khung giữ | Sân ít xe, muốn thấm nước | Sỏi bắn ra đường, khó dắt xe máy; cần viền chắn và khung tổ ong bên dưới |
Một mẹo nhỏ: dùng cùng màu vật liệu cho phần xe và lối người đi, chỉ đổi kích thước viên hoặc chiều lát. Sân nhỏ chia quá nhiều loại vật liệu trông vụn và chật hơn thực tế.
Dồn cây vào mép: bồn dọc tường rào và góc sân
Ở sân phố, mép sân là chỗ cây sống bền nhất: ít bị va quệt, có tường đỡ, dễ đi đường nước. Một bồn xây chạy dọc tường rào, rộng chừng một gang tay rưỡi tới hai gang, đủ cho một hàng cây bụi thấp hoặc cây leo. Bồn rộng hơn, khoảng nửa mét trở lên, mới đủ cho cây bụi cao hoặc một hàng cau, trúc.
Bồn xây hay chậu lớn
Bồn xây liền với nền giúp sân gọn, nước mưa không chảy loang. Chậu lớn thì linh hoạt, dời được khi cần chỗ đậu thêm xe dịp giỗ Tết. Nhiều nhà kết hợp: bồn xây dọc rào, vài chậu lớn ở góc gần cửa nhà để đổi cây theo mùa. Chi tiết chọn chất liệu chậu, bồn nằm ở bài riêng trong danh mục này.
Góc sân sát nhà: chỗ cho một cây chính
Nếu sân có một góc không bao giờ có xe, đó là chỗ cho cây chính của sân, thường là cây thân gỗ tán gọn. Theo nguyên lý điểm nhấn, một sân nhỏ chỉ nên có một "nhân vật chính". Cây đứng ở góc che bớt nắng chiều cho mặt tiền, tán phủ lên một phần chỗ để xe mà gốc không chiếm lối.
Khi chọn cây cho góc này, xem bốn điều: tán xoè bao rộng khi trưởng thành, rễ có ăn ngang làm nứt nền và móng tường rào không, cây có rụng nhiều hoa quả gây trơn hay bám bẩn xe không, và cây có nhựa mủ hay bộ phận độc không nếu nhà có trẻ nhỏ. Cây có rễ ăn mạnh như đa, si, bàng nên tránh trồng sát móng nhà phố; danh mục cây hoa bốn mùa có bài riêng về chọn cây bóng mát theo tán và rễ.
Dùng chiều cao: cổng, tường rào và mái hiên
Khi nền dành cho xe, mảng xanh phải đi lên. Có ba chỗ thường bị bỏ phí.
- Giàn trên cổng: một khung sắt hoặc gỗ vắt ngang trên cổng, cho cây leo từ hai bồn chân cổng bò lên. Hoa giấy là lựa chọn quen ở phố Việt vì chịu nắng, chịu khô; nhưng cành có gai, nên tỉa khỏi tầm đầu người và tay lái xe máy.
- Tường rào thoáng: rào song sắt hoặc gạch hoa gió để cây trong sân nhìn ra được, gió lùa qua được. Tường rào đặc cao che kín sân thì cây phía trong thiếu gió, ẩm và sân nóng hầm.
- Mép mái hiên, ô văng: một hàng chậu treo hoặc bồn nhỏ trên ô văng tầng hai rủ xuống, nhìn từ đường lên thành một lớp xanh thứ hai. Phải có máng hứng nước và móc chịu lực; chậu rơi từ trên cao xuống sân để xe là chuyện không được xảy ra.
Nước, nhiệt và khói: sống chung với xe
Sân để xe là môi trường khắc nghiệt hơn người ta tưởng. Ống xả xe máy nóng và phả ra ngang tầm thấp, nên lá cây bụi sát chỗ đậu xe hay cháy mép. Để chừa một khoảng giữa đuôi xe và bồn cây, hoặc trồng ở đó loại lá dày chịu nóng.
Nước rửa xe có xà phòng và dầu không nên chảy vào bồn cây. Sân nên dốc nhẹ về một rãnh thu ở phía cổng hoặc một bên, còn bồn cây có gờ cao hơn mặt sân một chút để nước bẩn không tràn vào. Nhiều đường phố đã nâng cốt mặt đường qua các đợt sửa, sân thấp hơn vỉa hè thì mưa lớn là nước đổ ngược vào; trường hợp này phải tính cốt nền và rãnh trước khi bàn chuyện cây. Danh mục lối đi, ánh sáng và vật liệu có bài riêng về thoát nước sân vườn.
Chậu đặt ngoài nắng nhận thêm nhiệt hắt từ nền gạch và thân xe. Cây ở sân trước thường cần tưới nhiều hơn cây cùng loài ở sân sau. Một đường ống nhỏ giọt chạy dọc bồn tường rào giải quyết phần lớn việc này.
Ba kiểu sân trước thường gặp và cách xử lý
| Kiểu sân | Vấn đề chính | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Sân nông, chỉ đủ chỗ xe máy | Không có đất trồng | Bồn hẹp sát rào, giàn leo trên cổng, chậu treo ô văng; giữ nền trống |
| Sân sâu vừa một ô tô | Xe chiếm giữa sân | Hai dải bánh xe, thảm thấp ở giữa; cây chính ở góc không có cửa xe mở ra |
| Sân rộng, cổng lệch một bên | Dễ rải cây khắp nơi | Gom cây thành một mảng lớn phía không có lối xe; lối người đi riêng dẫn vào cửa |
Sân trước là bộ mặt chung của con phố
Sân trước nhà phố không chỉ của chủ nhà. Nó là phần người đi đường nhìn thấy, là lớp đệm giữa ồn ào mặt đường và phòng khách. Một dải cây dọc rào giảm bụi bám lên cửa, che bớt tầm nhìn trực diện vào nhà mà không phải xây tường đặc. Ở nhiều đô thị, các dãy nhà có sân trước trồng cây đều đặn tạo nên cảm giác cả con phố mát hơn, dù mỗi nhà chỉ góp vài mét vuông.
Muốn học cách làm, cách nhanh nhất là đi bộ vài con phố có nhà liền kề cũ ở khu mình sống, nhìn những sân đã sống được lâu: cây gì đứng được qua mười mùa nắng, bồn rộng bao nhiêu, nhà nào để xe mà vẫn xanh. Chụp lại, đo bằng bước chân, rồi về vẽ sân nhà mình lên giấy kẻ ô trước khi gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Sân trước nhà phố vừa để xe vừa trồng cây được không?
Được, nếu tách rõ vùng bánh xe đi và vùng cây. Vẽ đường xe vào ra và khoảng mở cửa trước, phần còn lại dành cho bồn dọc tường rào, một cây chính ở góc và cây leo trên cổng. Đừng rải chậu giữa sân vì chúng sẽ bị dời đi dời lại.
Gạch trồng cỏ có hợp cho chỗ đậu ô tô không?
Hợp với chỗ xe đậu thỉnh thoảng. Nếu xe đậu cố định mỗi ngày ở một chỗ, cỏ trong lỗ gạch thiếu nắng và bị nén nên chết, lỗ đất thành lỗ bùn. Chỗ đậu thường xuyên nên lát cứng, chỉ dùng gạch cỏ ở phần sân phụ.
Sân trước nhỏ nên trồng cây gì?
Ưu tiên cây đứng theo chiều cao và mép: cây leo trên giàn cổng, một hàng cây bụi thấp trong bồn hẹp dọc rào, và nếu có góc trống thì một cây tán gọn rễ hiền. Tránh cây rễ ăn mạnh sát móng, cây có gai sát lối xe và cây độc nếu nhà có trẻ nhỏ.
Vì sao cây ở sân trước hay bị cháy lá?
Sân trước thường nhận nắng trực tiếp, nhiệt hắt từ nền gạch và hơi nóng từ ống xả xe máy đậu sát bồn. Chừa một khoảng giữa đuôi xe và cây, chọn loài lá dày chịu nóng, và tưới đều hơn cây ở chỗ khuất.
Sân thấp hơn mặt đường thì làm sao để không ngập?
Phải xử lý cốt nền và thoát nước trước khi trồng cây: nâng nền sân hoặc làm gờ chặn ở cổng, rãnh thu nước có nắp chạy ngang cổng nối ra hệ thoát nước. Bồn cây nên có gờ cao hơn mặt sân để nước bẩn không tràn vào đất.
