Bố cục vườn sân thượng: chắn nắng tây, chắn gió và chỗ ngồi

Bố cục vườn sân thượng dễ chịu bắt đầu từ hai thứ trên mái luôn mạnh hơn dưới đất: nắng và gió. Cách sắp thường là dựng một lớp che nắng phía tây, một lớp chắn gió thoáng ở phía gió mùa thổi tới, đặt chỗ ngồi trong vùng được che ấy, rồi để cây chạy dọc tường bao trên dầm. Một sân thượng không có bóng mát và chỗ ngồi thì chỉ là nơi tưới cây buổi sáng, không ai ở lại.

Đọc sân thượng trước khi vẽ

Sân thượng phố Việt thường có chung một bộ phận: tum thang, bồn nước inox trên giá, có khi giàn năng lượng mặt trời, giàn phơi, và một khoảng trống lát gạch nóng rát buổi trưa. Trước khi bố cục, ghi ra:

• Hướng nắng chiều: phía tây là nơi cần che nhất. Nắng chiều xứ nóng xiên thấp, đi thẳng vào mặt người ngồi.
• Hướng gió: mùa hè và mùa đông gió có thể tới từ các hướng khác nhau; hỏi người trong nhà hoặc quan sát giàn phơi vài tuần.
• Tầm nhìn: phía nào nhìn ra trời, ra cây, ra sông; phía nào nhìn thẳng vào cửa sổ nhà bên hay bồn nước hàng xóm.
• Vị trí dầm, cột, phễu thu: bố cục phải theo kết cấu, không ngược lại. Bài về chống thấm và tải trọng trong danh mục này nói kỹ phần đó.

Từ bốn ghi chép ấy, sân thượng thường tự chia ra một vùng "được che" (phía có tum thang hoặc tường cao) và một vùng "phơi" (trống trải, nắng gió nhiều). Vùng được che dành cho người, vùng phơi dành cho cây chịu nắng và giàn phơi.

Chắn nắng: che phía tây, mở phía đông

Ở Việt Nam, nắng sáng dịu và là thứ cây cần; nắng chiều mới là thứ đẩy người khỏi sân thượng. Bố cục hợp lý thường mở phía đông, che phía tây.

Các cách che thường dùng

Một chi tiết hay bị quên: nắng chiều xiên rất thấp, nên một giàn ngang trên đầu không che được mặt người ngồi lúc bốn năm giờ chiều. Phải có thêm một lớp đứng ở phía tây, có thể là hàng cây bụi cao trong bồn, một tấm lam đứng, hay mành tre buông xuống.

Chắn gió: thoáng tốt hơn đặc

Gió trên mái mạnh và xoáy hơn ở mặt đất. Cây trong chậu bị gió quất liên tục thì mất nước nhanh, rách lá, đổ chậu; người ngồi thì lạnh vào mùa đông, rát mặt vào mùa hanh.

Phản xạ tự nhiên là xây tường đặc chắn gió. Nhưng tường đặc tạo ra vùng xoáy ngay phía sau nó: gió vượt qua đỉnh tường rồi cuộn ngược xuống, có khi ngay chỗ người ngồi. Các nghiên cứu về hàng rào chắn gió trong nông nghiệp từ lâu đã cho thấy một hàng chắn thoáng, để gió lọt qua khoảng một nửa, làm gió dịu đi trên một vùng dài hơn và ít xoáy hơn so với một bức tường kín.

Trên sân thượng, lớp chắn thoáng có thể là:

• Hàng cây bụi cao lá nhỏ trồng trong bồn dọc lan can phía gió.
• Vách lam gỗ hoặc lam tre có khe hở.
• Lưới thép hoặc dây cáp cho cây leo phủ dần.

Mọi thứ dựng đứng trên mái đều phải neo chắc vào kết cấu, không chỉ đặt tự do. Một tấm vách gỗ, một chậu cây cao bị gió lật từ tầng thượng rơi xuống đường là tai nạn nghiêm trọng. Trước mùa bão, hạ buồm, cuốn mành, buộc hoặc dời chậu cao vào chỗ khuất.

Chỗ ngồi: đặt ở nơi được che và có cảnh

Người ta ở lại một chỗ ngoài trời khi lưng có chỗ dựa và mắt có cái để nhìn. Nhà địa lý Jay Appleton gọi cảm giác ấy là "triển vọng và nơi trú": được nhìn ra xa mà vẫn thấy mình được che chắn. Trên sân thượng, chỗ ngồi tốt thường nằm sát tum thang hoặc tường bao, dưới giàn mát, mặt quay về phía có trời rộng hoặc có cây xanh xa.

Kích thước tối thiểu để chỗ ngồi được dùng

Một bàn nhỏ hai ghế cần khoảng trống đủ để kéo ghế ra và đi vòng; nhét bộ bàn ghế vào một khe hẹp giữa hai hàng chậu thì sẽ không ai ngồi. Nếu sân thượng nhỏ, chọn một băng ghế gắn tường thay cho bàn ghế rời, hoặc một bậc ngồi xây liền với bồn cây: vừa là chỗ ngồi vừa là thành bồn.

Mặt sàn chỗ ngồi

Gạch đỏ hoặc đá sáng màu trên mái hấp nắng và nóng lâu vào buổi tối. Sàn gỗ hoặc gỗ nhựa kê trên chân đế, cách mặt chống thấm một khoảng, mát chân hơn và để nước thoát bên dưới. Lưu ý chân đế không được làm thủng lớp chống thấm; có loại chân đế đặt tự do, chỉnh cao độ được.

Sắp cây: dọc tường, theo dầm, theo nắng

Trên mái, cây nặng nên đi dọc tường bao, nơi gần dầm biên. Vùng giữa sân để trống làm lối đi và chỗ sinh hoạt. Theo nắng, có thể chia:

• Phía tây: cây bụi cao, cây leo chịu nắng gắt, đóng vai lớp che.
• Phía đông, phía nam: cây hoa ưa nắng sáng, mảng luống nhỏ nếu nhà muốn trồng vài thứ ăn được.
• Dưới giàn, gần chỗ ngồi: cây ưa bán râm, chậu có hương cho buổi tối.

Luống rau, nếu có, chỉ nên là một mảng trong bố cục, đặt nơi nhiều nắng và gần vòi nước, không chiếm hết sân. Muốn trồng rau bài bản thì đó là chuyện của các sách trồng rau sân thượng.

Đường nước nên đi trước khi đặt cây: một vòi gần chỗ cây nhiều nhất, đường ống nhỏ giọt chạy dọc bồn, và ổ điện ngoài trời có chống giật nếu định dùng đèn hay bơm. Phần điện phải để thợ điện làm, có thiết bị chống dòng rò.

An toàn: lan can, trẻ nhỏ và vật rơi

• Không đặt ghế, chậu, bồn thấp sát lan can ở chỗ trẻ có thể trèo lên làm bậc đứng. Sân thượng có trẻ nhỏ nên để khoảng trống ở chân lan can hoặc nâng chiều cao lan can theo tư vấn của người thiết kế.
• Không treo chậu ra phía ngoài lan can nhìn xuống đường hay sân nhà khác.
• Bể nước, chum nước, hồ nhỏ trên mái phải có nắp lưới chịu lực nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi, và giữ nước luôn chảy hoặc có cá để không sinh lăng quăng. Bể nước trên mái còn là tải trọng rất lớn, phải hỏi kỹ sư.
• Cửa ra sân thượng nên có khoá cao hoặc chốt ngoài tầm với của trẻ.

Ba bố cục mẫu cho sân thượng nhà ống

1. Sân dài hẹp: tum thang ở giữa chia sân làm hai. Phía trước làm chỗ ngồi dưới giàn leo nhìn ra phố; phía sau làm giàn phơi và bồn cây chịu nắng.
2. Sân vuông nhỏ: một góc giàn mát với băng ghế gắn tường; cây chạy chữ L theo hai cạnh tường; giữa để trống.
3. Sân có tầm nhìn đẹp: giữ thấp phía có cảnh (cây bụi thấp, không vách đặc), dồn lớp che cao về hai phía còn lại, để chỗ ngồi "mượn" được cảnh xa.