Sân sau nhà ống thường hẹp, khuất nắng, bị kẹp giữa tường nhà mình và tường hàng xóm, nên hay biến thành chỗ chứa đồ, bể nước, cục nóng điều hoà. Muốn biến góc chết ấy thành vườn nhỏ, việc đầu tiên không phải là mua cây mà là dọn chức năng: gom phơi phóng, máy móc vào một phía, làm sáng tường, làm khô nền, rồi mới chọn cây ưa bóng và một chỗ ngồi nhìn ra từ trong nhà.
Vì sao sân sau nhà ống hay thành góc chết
Nhà ống phố Việt thường sâu và hẹp ngang. Phần sân sau, nếu có, là khoảng lùi ở cuối lô để lấy sáng, thông gió cho bếp và phòng sau. Chiều ngang bằng chiều ngang nhà, chiều sâu có khi chỉ hai ba mét. Ba bức tường cao bao quanh, trời chỉ lọt xuống từ một khe phía trên.
Từ hình dạng ấy sinh ra bốn vấn đề lặp lại ở hầu hết các nhà:
- Thiếu nắng trực tiếp: mặt trời chỉ chiếu xuống đáy sân vài giờ quanh trưa, có sân gần như không bao giờ có nắng chạm đất.
- Ẩm và rêu: nước mưa đổ từ ba mái xuống, nền chậm khô, chân tường mốc xanh.
- Bị chiếm bởi máy móc: cục nóng điều hoà, bình nóng lạnh năng lượng mặt trời, bồn nước, máy bơm, đường ống.
- Nhìn ra là thấy lưng nhà người khác: tường hàng xóm thô, đường ống, cửa sổ đối diện.
Làm vườn ở đây là giải bốn bài toán đó theo thứ tự, không phải nhồi thêm chậu.
Bước một: dọn và gom chức năng
Lấy giấy vẽ mặt bằng sân sau, ghi ra mọi thứ đang nằm ở đó và việc gì diễn ra ở đó: phơi đồ, giặt, rửa, để bình gas, cục nóng. Sau đó chia sân thành hai phần, một phần "phục vụ" và một phần "nhìn". Phần phục vụ dồn về một đầu, có thể che bằng một tấm vách lam gỗ, vách tre hoặc một hàng chậu cao. Phần nhìn là khoảng hướng ra cửa bếp hay cửa phòng ăn, chỗ người trong nhà ngồi là thấy.
Cục nóng điều hoà là thứ khó chung sống nhất. Nó thổi ra luồng khí nóng và khô; cây đặt ngay trước miệng gió sẽ cháy lá chỉ sau vài ngày nắng. Nếu không dời được cục nóng lên cao hoặc sang tường khác, chừa trước nó một khoảng trống và không trồng cây ở luồng gió thổi ra.
Giàn phơi có thể đưa lên cao bằng loại kéo lên hạ xuống gắn trần, trả lại mặt đất cho cây và lối đi. Bồn nước, máy bơm nên gom vào một hộc có cửa lật để còn sửa chữa được.
Bước hai: làm sáng và làm khô
Tường sáng màu là thêm ánh sáng miễn phí
Ở một sân kẹp giữa ba bức tường, ánh sáng cây nhận được phần lớn là ánh sáng phản xạ chứ không phải nắng trực tiếp. Sơn tường sân sau màu sáng, trắng ngà hoặc vàng nhạt, giúp đáy sân sáng lên rõ rệt so với tường xám xi măng hay tường mốc. Với tường hàng xóm, nên hỏi ý trước khi sơn hay ốp; nhiều nhà thoả thuận được và cùng hưởng lợi.
Gương lớn ngoài trời đôi khi được dùng để "nhân đôi" khoảng sân, nhưng cần cẩn thận: chim có thể lao vào gương vì tưởng là khoảng trống, và gương hắt nắng vào nhà người khác gây khó chịu. Nếu dùng, chọn gương nhỏ, đặt khuất sau lá cây, hoặc dùng tấm ốp có độ bóng nhẹ thay cho gương soi.
Nền phải khô trước khi cây đẹp
Nền sân sau ẩm quanh năm thì rêu trơn trượt, muỗi đẻ trong các hốc đọng, và chân tường hỏng dần. Kiểm tra độ dốc nền về phễu thu, thông các ống xả mái, lắp lưới chắn lá cho máng xối. Một dải sỏi rộng chừng một gang tay chạy sát chân tường giúp nước mưa từ mái rơi xuống không bắn bẩn tường và khô nhanh hơn nền gạch. Lối đi có thể là đá kê trên nền sỏi, nước thoát qua khe.
Bước ba: chọn cây cho sân thiếu nắng
Trước khi chọn, theo dõi sân trong một ngày nắng: đáy sân có bao nhiêu giờ nắng trực tiếp, chỗ nào chỉ có ánh sáng tản. Danh mục lối đi, ánh sáng và vật liệu có bài riêng về cách đo bóng nắng. Với đa số sân sau nhà ống, có thể phân ra ba vùng:
| Vùng | Ánh sáng | Hướng chọn cây |
|---|---|---|
| Đáy sân sát tường | Gần như chỉ có ánh sáng tản | Cây lá ưa bóng: các loài dương xỉ, cây lá to chịu râm; thảm phủ chịu ẩm |
| Giữa sân | Nắng ngắn quanh trưa | Cây bụi bán râm, một cây thân mảnh vươn lên khe sáng |
| Trên cao, mép tường, lan can tầng trên | Nắng nhiều hơn hẳn | Cây leo, chậu treo; đây là chỗ duy nhất có hoa nhiều |
Một cây thân mảnh, tán thưa, đứng ở giữa sân và vươn lên phía khe trời thường là nhân vật chính hợp nhất cho sân sau: nó dẫn mắt lên cao, và bóng lá trên tường sáng màu tạo nên cái đẹp riêng của sân hẹp. Các loài cau thân mảnh, trúc hay tre cảnh gọn bụi hay được dùng vì lý do này; tre trúc nên có bồn chặn rễ vì rễ bò lan có thể đội nền.
Nhiều cây lá đẹp chịu bóng thuộc họ Ráy (môn, trầu bà, lan ý…) có nhựa gây ngứa, bỏng niêm mạc nếu trẻ nhỏ hay thú nuôi nhai phải; nhà có trẻ nhỏ nên chọn loài khác hoặc để chúng ngoài tầm với. Chuyện chăm sóc từng loài cây trong nhà, cây chịu bóng thuộc về sách chăm cây; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: đặt cây đúng ánh sáng nó cần, đừng cố ép cây ưa nắng sống dưới đáy giếng.
Bước bốn: một điểm nhìn và một chỗ ngồi
Sân sau nhỏ tới đâu cũng nên có một điểm để mắt dừng lại khi nhìn từ trong nhà ra. Có thể là một chum nước nhỏ có vài cây thuỷ sinh, một tảng đá đẹp dưới chân cây, hay một mảng tường ốp gạch thô có bóng lá đổ lên. Đặt điểm này thẳng trục với cửa bếp hoặc ô cửa sổ phòng ăn, để người đứng rửa bát cũng nhìn thấy.
Nếu đặt chum hay bể nước, phải giữ nước luôn chảy hoặc thả cá nhỏ ăn lăng quăng, không để nước tù sinh muỗi, và có nắp lưới chịu lực nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi. Trẻ nhỏ có thể chết đuối ở mực nước rất nông; một chum nước không có nắp ở góc sân khuất là mối nguy thật.
Một chiếc ghế đẩu, một bậc ngồi xây liền với bồn cây, hay chỉ là bậc cửa rộng ra thêm, đủ để sáng sớm ra đó uống ly nước. Sân sau thường mát nhất nhà vào buổi chiều, vì tường cao che nắng tây; đó là lợi thế mà sân trước không có.
Sân sau và chuyện thông gió của cả căn nhà
Đừng lấp sân sau bằng mái che kín chỉ để có thêm chỗ để đồ. Ở nhà ống, khoảng thông tầng phía sau cùng với cửa trước tạo ra luồng gió xuyên nhà; khí nóng bốc lên và thoát qua khe trời. Lợp kín là mất luồng gió đó, nhà bí hơn hẳn. Nếu cần che mưa cho chỗ phơi, che một phần bằng mái lấy sáng có khe hở, hoặc mái trượt kéo ra kéo vào được.
Cây xanh trong sân sau cũng góp vào việc làm mát: lá thoát hơi nước, nền đất và sỏi không hấp nhiệt như bê tông. Một sân sau có cây và nền thấm thường cho cảm giác mát hơn sân láng xi măng cùng kích thước, nhất là vào chiều tối khi tường bắt đầu toả nhiệt.
Những sai lầm hay gặp
- Mua cây hoa ưa nắng về đặt đáy sân: cây vươn dài, ra lá nhạt, không ra hoa rồi tàn.
- Đặt chậu sát chân tường không kê: nước đọng dưới đáy chậu, ố tường, sinh muỗi và kiến.
- Xếp quá nhiều chậu nhỏ: sân hẹp càng thêm vụn, khó lau dọn; ít chậu lớn đẹp hơn nhiều chậu nhỏ.
- Bỏ quên lối bảo trì: che kín đồng hồ nước, van, máy bơm sau bồn cây, đến khi hỏng phải phá bồn.
- Lợp kín khe trời: mất ánh sáng và gió, cây và nhà cùng chịu.
Câu hỏi thường gặp
Sân sau nhà ống thiếu nắng trồng cây gì?
Chọn cây theo từng vùng sáng: đáy sân sát tường hợp cây lá ưa bóng như các loài dương xỉ; giữa sân có nắng ngắn hợp một cây thân mảnh vươn lên khe trời; trên cao gần mép tường mới là chỗ cho cây leo, chậu hoa. Sơn tường màu sáng để tăng ánh sáng phản xạ cho cây.
Có nên lợp mái kín sân sau để có thêm chỗ không?
Không nên lợp kín. Khoảng thông tầng phía sau giúp gió đi xuyên nhà và khí nóng thoát lên trên. Nếu cần che mưa cho chỗ phơi, chỉ che một phần hoặc dùng mái trượt kéo ra kéo vào được.
Sân sau có cục nóng điều hoà thì đặt cây ở đâu?
Không đặt cây trước luồng gió nóng thổi ra từ cục nóng, vì lá sẽ cháy rất nhanh. Chừa khoảng trống trước máy, dồn cây sang phía còn lại của sân hoặc lên cao, và nếu được thì dời cục nóng lên tường cao hơn.
Làm sao để sân sau bớt rêu trơn và muỗi?
Làm nền khô trước: kiểm tra độ dốc về phễu thu, thông máng xối, rải dải sỏi dưới chỗ nước mái rơi, kê chân chậu khỏi nền. Không để vật chứa đọng nước; chum, bể có nước thì thả cá ăn lăng quăng hoặc giữ nước chảy.
Sân sau chỉ rộng hai mét có làm vườn được không?
Được, miễn là gom đồ đạc về một đầu và chọn ít thứ. Một cây thân mảnh, một dải cây ưa bóng sát tường, một điểm nhìn thẳng cửa bếp và lối đi đá kê trên sỏi là đủ thành một vườn nhỏ dễ chịu.
