Vườn phong cảnh Anh (English landscape garden) ra đời ở thế kỷ 18 như một phản ứng với vườn hình học kiểu Pháp: thay trục thẳng và giậu cắt tỉa bằng đồi cỏ thoai thoải, hồ nước bờ cong, cụm cây rải tự nhiên và những ngôi đền nhỏ ẩn hiện. Hai cái tên gắn chặt với nó là Lancelot "Capability" Brown (1716–1783), người làm lại hơn trăm điền trang nước Anh, và Stourhead — khu vườn quanh hồ do chủ nhà Henry Hoare II tự tay sắp đặt, thường được xem là bức tranh phong cảnh sống đẹp nhất của thời ấy.
Từ vườn thẳng hàng sang vườn như tranh
Đầu thế kỷ 18, giới quý tộc Anh vẫn làm vườn theo kiểu Pháp và Hà Lan: giậu tỉa, kênh thẳng, cây cắt hình. Nhưng một làn sóng nhà văn và nghệ sĩ bắt đầu chê lối ấy là gò bó, trái tự nhiên. Họ đi du lịch sang Ý, mang về những bức tranh phong cảnh đồng quê La Mã của Claude Lorrain và Nicolas Poussin, và muốn biến chính đất đai của mình thành những bức tranh ấy.
Người mở đường là William Kent, hoạ sĩ kiêm kiến trúc sư. Horace Walpole, nhà văn cùng thời, từng nhận xét đại ý rằng Kent đã "nhảy qua hàng rào và thấy cả thiên nhiên là một khu vườn". Câu ấy về sau thành cách tóm tắt ngắn nhất cho cả phong trào.
Cái hào ẩn: ha-ha
Một phát minh nhỏ giúp vườn Anh trông như không có ranh giới: ha-ha, tức một con hào có một vách xây đứng, đào ở rìa bãi cỏ. Từ nhà nhìn ra, cỏ trong vườn như nối liền với đồng cỏ chăn cừu bên ngoài; bò cừu thì không vượt được hào để vào. Tương truyền cái tên đến từ tiếng kêu ngạc nhiên của người đi dạo khi bất ngờ gặp hào dưới chân.
Capability Brown: người vẽ lại nước Anh
Lancelot Brown sinh năm 1716 ở Northumberland, miền bắc nước Anh. Ông làm thợ làm vườn rồi lên làm trưởng vườn ở điền trang Stowe, nơi Kent đang làm việc. Từ đầu những năm 1750 ông nhận việc độc lập và trở thành người thiết kế vườn được săn đón nhất nước Anh. Biệt danh "Capability" được kể là vì ông hay nói khu đất của khách "có khả năng" (capability) cải tạo.
Brown được gắn với hơn 170 công viên và điền trang. Những nơi tiêu biểu: Blenheim (nơi ông đắp đập sông Glyme tạo hồ lớn vào những năm 1760), Croome, Petworth, Chatsworth, Burghley, Highclere.
Công thức của Brown
| Thành phần | Cách làm | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Bãi cỏ chạy sát nhà | Bỏ các bồn hoa, sân lát quanh nhà | Nhà như mọc lên từ đồng cỏ |
| Hồ bờ uốn lượn | Đắp đập suối, sông nhỏ, giấu đầu và cuối hồ sau cây | Trông như một dòng sông tự nhiên chảy qua |
| Cụm cây (clump) | Trồng cây thành nhóm rải trên đồi cỏ | Tạo nhịp, tạo bóng, dẫn mắt |
| Vành đai cây (belt) | Trồng dải cây bao quanh ranh điền trang | Che ranh giới, làm lối đi dạo vòng quanh |
| Ha-ha | Hào ẩn ở rìa bãi cỏ | Không thấy hàng rào, cảnh liền mạch |
Cái giá của công thức ấy: nhiều khu vườn hình học cổ bị Brown xoá bỏ hoàn toàn. Cuối thế kỷ 18, các nhà lý luận trường phái "Picturesque" như Uvedale Price và Richard Payne Knight còn chê công viên của Brown nhạt, trơn, thiếu sự gồ ghề hoang dã. Người kế nghiệp ông là Humphry Repton nổi tiếng với những cuốn "sách đỏ" có tranh trước – sau, lật một tấm giấy là thấy cảnh sau khi cải tạo.
Stourhead: một vòng quanh hồ như một bài thơ
Stourhead ở hạt Wiltshire, tây nam nước Anh. Đây không phải vườn của Brown — điều hay bị nhầm. Người sắp đặt chính là chủ nhà Henry Hoare II, một chủ ngân hàng, cùng kiến trúc sư Henry Flitcroft. Công việc kéo dài từ những năm 1740 tới khoảng những năm 1780.
Hoare đắp đập suối đầu nguồn sông Stour tạo thành một hồ lớn hình bất định. Quanh hồ là một lối dạo vòng, dọc đường đặt những công trình mang dáng cổ điển: đền thờ nữ thần hoa Flora, một hang đá có tượng nữ thần sông, đền Pantheon mái vòm, đền Apollo trên sườn đồi, cây cầu đá kiểu Palladio. Mỗi công trình hiện ra ở cuối một khoảng nhìn qua mặt nước, rồi bị cây che khuất khi đi tiếp.
Nhiều nhà nghiên cứu đọc vòng dạo này như một chuyến đi gợi từ sử thi Aeneid của Virgil, và cách bố trí mặt nước – cây – đền rất giống tranh Claude Lorrain. Cách đọc ấy hợp lý nhưng không có bản hướng dẫn nào của Hoare xác nhận từng chi tiết, nên nên xem là một lối giải thích. Từ năm 1946 Stourhead thuộc tổ chức National Trust.
Brown và Stourhead khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Công viên kiểu Brown | Stourhead |
|---|---|---|
| Người sắp đặt | Nhà thiết kế chuyên nghiệp | Chủ nhà tự sắp đặt cùng kiến trúc sư |
| Cảm giác | Rộng, thoáng, đồi cỏ trơn | Kín hơn, cây dày, nhiều điểm bất ngờ |
| Công trình | Rất ít, đôi khi một cây cầu | Nhiều đền, hang, cầu, mang nghĩa tượng trưng |
| Cách xem | Nhìn từ nhà và từ xe ngựa | Đi bộ theo vòng quanh hồ |
Bài học cho một khu vườn Việt
Vườn phong cảnh Anh cần đất rộng, nhưng ý tưởng của nó dùng được cả ở mảnh vườn quê vài trăm mét vuông:
- Ranh giới vô hình. Thay tường rào cao bằng rào thấp lẫn trong bụi cây, hay hàng rào thép mảnh sơn tối, để tầm mắt chạy ra ruộng, ra đồi phía sau. Đây là tinh thần của ha-ha.
- Cụm cây thay hàng cây. Trồng cây thành nhóm ba, năm cây lệch nhau trên bãi cỏ thay vì một hàng thẳng dọc ranh.
- Đường cong mềm. Mép bãi cỏ, mép luống, bờ ao cong nhẹ và liền mạch, không gãy khúc.
- Ao giấu đầu giấu đuôi. Ao nhỏ trông lớn hơn khi hai đầu khuất sau cây. Ao vườn quê cần đoạn bờ thoải, rào hoặc ngăn khi nhà có trẻ dưới 5 tuổi, và giữ nước có cá, có dòng chảy để không sinh muỗi.
- Một điểm dừng cuối khoảng nhìn. Một chòi nghỉ, một ghế đá, một cây lớn đứng riêng ở đầu kia bãi cỏ, như những ngôi đền của Stourhead.
Bãi cỏ rộng kiểu Anh ở xứ nóng ẩm tốn nước và công cắt; có thể thay một phần bằng thảm cây che đất ít chăm hơn, giữ bãi cỏ cho chỗ cần đi lại và ngồi chơi.
Góc nhìn hôm nay
Stourhead mở cửa quanh năm, mùa đẹp nhất là cuối thu khi lá cây quanh hồ đổi màu, và cuối xuân khi đỗ quyên nở. Blenheim, Croome, Petworth đều mở cửa đón khách. Năm 2016, nước Anh tổ chức nhiều hoạt động kỷ niệm 300 năm ngày sinh Brown, để lại khá nhiều tư liệu dễ tìm. Sách nên đọc: các tiểu sử Capability Brown, ví dụ cuốn của Jane Brown (The Omnipotent Magician), và các tài liệu giới thiệu của National Trust về Stourhead.
Câu hỏi thường gặp
Capability Brown là ai?
Lancelot "Capability" Brown (1716–1783) là nhà thiết kế cảnh quan nổi tiếng nhất nước Anh thế kỷ 18. Ông làm lại hơn 170 điền trang theo kiểu vườn phong cảnh: bãi cỏ sát nhà, hồ bờ uốn lượn, cụm cây và vành đai cây bao quanh.
Stourhead có phải do Capability Brown thiết kế không?
Không. Stourhead do chủ nhà Henry Hoare II sắp đặt, cùng kiến trúc sư Henry Flitcroft, từ những năm 1740. Nó cùng thời và cùng tinh thần vườn phong cảnh Anh nhưng không phải tác phẩm của Brown.
Ha-ha trong vườn Anh là gì?
Ha-ha là con hào có một vách xây đứng, đào ở rìa bãi cỏ thay cho hàng rào. Nó ngăn gia súc vào vườn nhưng không chắn tầm nhìn, nên từ nhà nhìn ra, vườn như nối liền với đồng cỏ bên ngoài.
Vườn phong cảnh Anh khác vườn Pháp thế nào?
Vườn Pháp dùng trục thẳng, đối xứng, giậu cắt tỉa, nước trong bồn viền thẳng. Vườn phong cảnh Anh dùng đồi cỏ mềm, hồ bờ cong, cây trồng thành cụm tự nhiên. Một bên phô trật tự hình học, một bên làm như thiên nhiên tự thành.
