Vườn Nhật Bản có ba kiểu chính mà người làm vườn hay nhắc: vườn dạo quanh hồ (người đi bộ theo lối vòng quanh mặt nước, mỗi khúc quanh mở ra một cảnh), vườn trà (lối đi đá dẫn tới phòng trà, cố ý giản dị như đường núi) và vườn đá khô (dùng đá và sỏi cào để gợi núi và nước, chỉ để ngắm từ hiên). Ba kiểu khác nhau về cách dùng, nhưng chung một lối nghĩ: thu thiên nhiên lại cho vừa một khoảnh đất, bỏ bớt cho đến khi chỉ còn cái cốt lõi.
Vì sao vườn Nhật trông "yên" như vậy
Cái yên của vườn Nhật không đến từ việc ít cây. Nó đến từ ba thói quen thiết kế lặp đi lặp lại qua nhiều thế kỷ.
- Bất đối xứng có chủ ý. Đá đặt theo nhóm lẻ (ba, năm, bảy), cao thấp lệch nhau, không tảng nào đứng thẳng hàng với tảng nào. Mắt không bắt được một trục cứng, nên cảm giác giống một góc núi thật hơn là một công trình.
- Ít màu, nhiều sắc độ. Phần lớn khu vườn là xanh: xanh rêu, xanh thông, xanh lá phong mùa hè. Màu mạnh chỉ đến theo mùa và đến ngắn: hoa anh đào vài tuần, lá phong đỏ vài tuần. Vì hiếm nên nó được để ý.
- Khoảng trống được coi là một phần của cảnh. Mặt sỏi trắng, mặt nước phẳng, thảm rêu là những chỗ "không có gì", cho mắt nghỉ giữa các điểm nhấn.
Cuốn sách làm vườn cổ nhất còn lại của Nhật là Sakuteiki (作庭記, khoảng thế kỷ 11, thường gán cho Tachibana no Toshitsuna, có người còn tranh luận). Sách khuyên người làm vườn nhớ lại những phong cảnh thật đã thấy và "theo ý của đá" khi đặt đá, tức là nhìn hình dáng từng tảng mà quyết nó nằm hay đứng, chứ không ép đá vào một bản vẽ sẵn. Tinh thần ấy vẫn là nền của vườn Nhật hôm nay.
Vườn dạo quanh hồ: đi để thấy cảnh đổi
Vườn dạo quanh hồ (chisen kaiyū-shiki) là kiểu vườn lớn, thường của giới quý tộc và các lãnh chúa thời Edo (thế kỷ 17–19). Giữa vườn là một hồ có bờ uốn lượn, đảo nhỏ, cầu đá hoặc cầu gỗ. Lối đi chạy vòng quanh hồ, khi sát mép nước, khi lẩn vào sau đồi nhỏ hay hàng cây.
Điểm hay của kiểu vườn này là cảnh được giấu rồi mới mở. Người đi không thấy toàn bộ hồ ngay từ cổng. Một khúc cua, một tán thông, một gò đất che bớt, rồi bước thêm vài bước thì mặt hồ hiện ra ở một góc khác. Nhiều vườn còn chép lại thu nhỏ những thắng cảnh nổi tiếng: một doi đất có hàng thông gợi bãi Amanohashidate, một ngọn đồi gợi núi Phú Sĩ.
Ví dụ dễ tìm hiểu: Katsura Rikyū ở Kyoto, Kenroku-en ở Kanazawa, Kōraku-en ở Okayama, Ritsurin-kōen ở Takamatsu. Kenroku-en, Kōraku-en và Kairaku-en (Mito) thường được kể là "ba vườn nổi tiếng nhất Nhật Bản".
Vườn trà: con đường dẫn vào sự tĩnh
Vườn trà (roji, nghĩa gốc là "lối đi có sương" hay "đất lộ ra") phát triển cùng nghi thức trà đạo thế kỷ 16. Nó không phải nơi để ngồi ngắm lâu. Nó là đoạn đường từ cổng ngoài tới căn phòng trà nhỏ, và nhiệm vụ của nó là giúp khách rũ bỏ chuyện bên ngoài trước khi vào.
Những thành phần thường gặp:
- Đá bước (tobi-ishi): những phiến đá phẳng đặt cách quãng trên nền rêu hoặc đất. Khoảng cách và độ lệch của từng phiến buộc người đi phải nhìn xuống, chậm lại.
- Chậu đá rửa tay (tsukubai): đặt thấp, khách phải cúi xuống mới múc được nước, một cử chỉ khiêm nhường trước khi vào phòng trà.
- Đèn đá (tōrō): ban đầu để soi lối cho các buổi trà tối, về sau thành vật trang trí quen thuộc của mọi kiểu vườn Nhật.
- Cổng giữa (chūmon): nhiều vườn trà chia làm hai phần ngoài và trong, ngăn bằng một cổng tre hay cổng gỗ thấp.
Cây trong vườn trà thường là cây lá xanh quanh năm, rêu, dương xỉ. Hoa sặc sỡ ít được dùng, vì không muốn lấn át bình hoa nhỏ sẽ cắm trong phòng trà.
Vườn đá khô: núi và nước không cần nước
Vườn đá khô (karesansui) gắn với các chùa Thiền từ khoảng thế kỷ 14–15. Đá tượng trưng núi, đảo; sỏi trắng được cào thành vân tượng trưng cho nước. Vườn được ngắm từ hiên của phương trượng, không bước vào.
Hai cái tên hay được nhắc là Ryōan-ji (Kyoto) với mười lăm tảng đá trên nền sỏi hình chữ nhật — người ta hay nói đứng chỗ nào trên hiên cũng không thấy đủ cả mười lăm tảng, một cách nói phổ biến hơn là định luật — và Daisen-in (thuộc Daitoku-ji), nơi đá và sỏi kể một dòng thác chảy từ núi xuống thành sông rồi ra biển, trong một khoảnh đất rất hẹp.
Ở đây chỉ nhắc như một trong ba kiểu vườn. Kỹ thuật cào cát và ý nghĩa vườn đá khô là một chủ đề riêng, rộng hơn nhiều.
So sánh nhanh ba kiểu vườn
| Tiêu chí | Vườn dạo quanh hồ | Vườn trà | Vườn đá khô |
|---|---|---|---|
| Cách dùng | Đi bộ vòng quanh | Đi qua để tới phòng trà | Ngồi ngắm từ hiên |
| Thành phần chính | Hồ, đảo, cầu, đồi, cây lớn | Đá bước, chậu rửa tay, đèn đá, rêu | Đá, sỏi cào, rêu, ít cây |
| Quy mô thường gặp | Rất lớn, nhiều héc-ta | Nhỏ, hẹp, dài | Vừa và nhỏ |
| Nước | Nước thật | Nước trong chậu rửa tay | Nước tượng trưng bằng sỏi |
| Thời kỳ nở rộ | Thế kỷ 17–19 (Edo) | Từ thế kỷ 16 | Từ thế kỷ 14–15 |
| Ví dụ | Katsura Rikyū, Kenroku-en | Vườn trà trong các chùa ở Kyoto | Ryōan-ji, Daisen-in |
Những thủ pháp dùng chung
Mượn cảnh (shakkei)
Vườn không dừng ở bức tường. Hàng rào được cắt thấp vừa đủ để một ngọn núi xa phía sau trở thành "phông nền" của vườn. Chùa Entsū-ji ở Kyoto nổi tiếng vì đóng khung núi Hiei qua hàng cây và hàng giậu. Ở sân nhà phố, nguyên lý này có thể là để hở một khoảng nhìn ra tán cây lớn của nhà bên cạnh thay vì che kín.
Thu nhỏ có tỷ lệ
Vườn Nhật thu cảnh lại nhưng giữ tỷ lệ tương đối: cây trồng gần mắt người xem thì lá to, cây xa thì lá nhỏ, khiến khoảnh đất trông sâu hơn thật. Cây thông được tỉa thưa để thấy cành, như một cây cổ thụ đứng trước gió.
Rêu và bóng râm
Khí hậu ẩm của Kyoto cho rêu mọc dày, và người Nhật biến điều kiện ấy thành vẻ đẹp. Chùa Saihō-ji được gọi là "chùa rêu" vì có hàng chục loại rêu phủ kín mặt đất. Rêu chỉ đẹp khi đúng chỗ: bóng râm, ẩm, ít người giẫm.
Làm "vườn kiểu Nhật" ở Việt Nam: cái nên mượn và cái nên tránh
Nhiều chủ nhà muốn một góc vườn Nhật trong sân. Cái đáng mượn là tinh thần chứ không phải bộ đồ trang trí.
- Nên mượn: bố cục đá lẻ và lệch, lối đá bước buộc đi chậm, mảng sỏi hoặc rêu làm khoảng trống, cây tỉa thưa để thấy dáng cành, mượn tán cây lớn bên ngoài làm nền.
- Nên tránh: bày quá nhiều đèn đá, cầu đỏ, tượng nhỏ trong vài mét vuông. Vườn Nhật thật chọn rất ít thứ.
- Chọn cây theo khí hậu: phong lá đỏ và anh đào khó sống tốt ở nóng ẩm đồng bằng. Có thể thay bằng cây lá kim chịu nóng, trúc, dương xỉ, cỏ lá gừng, rêu ở góc râm ẩm, cây bụi lá nhỏ tỉa tròn. Ở cao nguyên mát như Đà Lạt thì lựa chọn rộng hơn.
- Đá: dùng đá từ mỏ được phép, đá cuội, đá suối mua ở cơ sở hợp pháp. Không lấy đá ở danh thắng hay hang động.
Nếu góc vườn có chậu nước hay hồ nhỏ, cần giữ nước chảy hoặc thả cá ăn lăng quăng để không thành ổ muỗi, và che chắn khi nhà có trẻ dưới 5 tuổi — trẻ nhỏ có thể gặp nạn ở chỗ nước rất nông. Bơm cho chậu rửa tay chảy tràn phải đi qua thiết bị chống giật, do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Muốn hiểu vườn Nhật, cách tốt nhất vẫn là đi và ngồi lâu ở một chỗ. Ở Kyoto, Katsura Rikyū cần đăng ký tham quan trước qua cơ quan quản lý Hoàng gia; Ryōan-ji và Daitoku-ji mở cửa thường ngày. Kenroku-en ở Kanazawa đẹp ở cả bốn mùa, đặc biệt mùa đông khi cây thông được giăng dây chống tuyết.
Sách nên đọc: các bản dịch Sakuteiki sang tiếng Anh có chú giải (ví dụ bản của Jiro Takei và Marc P. Keane), và những sách giới thiệu vườn Nhật của chính Marc P. Keane. Không có điều kiện đi xa, những khu vườn Nhật nhỏ trong các khu nghỉ dưỡng, khách sạn hay công viên trong nước cũng đủ để tập nhìn: đếm xem đá được đặt theo nhóm mấy tảng, lối đi buộc bạn dừng ở đâu, và cảnh nào bị giấu đi.
Câu hỏi thường gặp
Vườn Nhật Bản có mấy kiểu chính?
Ba kiểu hay được nhắc nhất là vườn dạo quanh hồ, vườn trà và vườn đá khô. Ngoài ra còn vườn sân trong nhỏ (tsubo-niwa) và vườn thiên đường kiểu Phật giáo Tịnh độ thời Heian. Ba kiểu chính khác nhau ở cách dùng: đi vòng, đi qua và ngồi ngắm.
Vườn đá khô khác vườn dạo quanh hồ thế nào?
Vườn đá khô không có nước thật, dùng sỏi cào để tượng trưng nước và chỉ ngắm từ hiên. Vườn dạo quanh hồ có hồ thật, lối đi vòng quanh, cảnh đổi theo từng bước chân. Một kiểu để thiền định tại chỗ, một kiểu để dạo.
Ba vườn nổi tiếng nhất Nhật Bản là những vườn nào?
Thường được kể là Kenroku-en ở Kanazawa, Kōraku-en ở Okayama và Kairaku-en ở Mito. Cả ba đều là vườn lớn của các lãnh chúa thời Edo, sau này mở cửa cho công chúng.
Làm vườn Nhật ở miền Nam Việt Nam có được không?
Được, nếu mượn tinh thần thay vì chép nguyên cây cối. Bố cục đá lẻ, lối đá bước, mảng sỏi, cây tỉa thưa đều làm được với cây chịu nóng ẩm. Phong lá đỏ và anh đào thì khó sống tốt ở đồng bằng nóng.
Đèn đá trong vườn Nhật để làm gì?
Đèn đá ban đầu dùng ở đền chùa, rồi vào vườn trà để soi lối cho các buổi trà buổi tối. Dần dần nó thành vật trang trí điểm nhấn. Một khu vườn nhỏ thường chỉ cần một chiếc đặt đúng chỗ, không cần nhiều.
