Vườn Trung Hoa cổ điển nói bằng một bộ "từ vựng" riêng: đá Thái Hồ đứng như tượng hay chồng thành núi, cửa trăng và cửa sổ hoa đóng khung cảnh, hành lang uốn khúc dẫn người đi, cùng tường trắng, đình tạ, thuyền đá và nền sỏi khảm hoa. Hiểu từng thành phần làm gì thì sẽ thấy vì sao một khoảnh vườn nhỏ lại chứa được cả núi sông, và mượn được gì cho sân nhà mình.
Đá Thái Hồ: núi thu vào một khối
Đá Thái Hồ là đá vôi lấy từ vùng hồ Thái Hồ (giữa Giang Tô và Chiết Giang). Hàng nghìn năm nước và sóng hồ khoét đá thành những khối thủng lỗ, vặn vẹo, nhiều nếp gấp. Người Trung Hoa xem mỗi khối đá đẹp như một ngọn núi thu nhỏ, và từ đời Đường đã có người sưu tầm, viết văn về nó. Bạch Cư Dị từng viết một bài ký về đá Thái Hồ trong vườn của bạn mình.
Bốn chữ để chấm một khối đá
Truyền thống thưởng đá thường dùng bốn tiêu chí, hay được gán cho nhà thư hoạ đời Tống là Mễ Phất (người được kể là mê đá đến mức vái một tảng đá lạ và gọi nó là "anh"):
| Chữ | Nghĩa | Nhìn vào đâu |
|---|---|---|
| Sấu (瘦) | Gầy, thanh | Khối đá cao, thon, không ục ịch |
| Trứu (皺) | Nhăn, nhiều nếp | Bề mặt có vân gợn, nếp gấp như núi |
| Lậu (漏) | Rò, có đường thông | Các lỗ nối thông nhau theo chiều đứng |
| Thấu (透) | Thấu, nhìn xuyên được | Nhìn qua lỗ thấy cảnh phía sau |
Một khối đá Thái Hồ đẹp thường được đặt riêng, trên bệ hoặc giữa sân, trước một sảnh để ngắm từ trong nhà ra. Quan Vân phong ở Lưu Viên (Tô Châu) và Ngọc Linh Lung ở Dự Viên (Thượng Hải) là hai khối nổi tiếng. Ngọc Linh Lung được tương truyền là có liên quan tới đợt vận chuyển đá cho vua Tống Huy Tông.
Khi say đá thành tai hoạ
Tống Huy Tông cho xây khu vườn núi Cấn Nhạc ở kinh đô Biện Kinh và sai gom đá, cây lạ khắp miền Nam đưa về, gọi là "hoa thạch cương" (những đoàn thuyền chở hoa đá). Sử cũ chép việc này gây nhiều phiền nhiễu cho dân, và nó thường được kể như một ví dụ về chuyện ham vườn quá mức. Bài học cho người làm vườn hôm nay: đá đẹp không đáng để phá núi, phá danh thắng. Đá cho vườn nhà nên là đá từ mỏ được phép, đá cuội, đá nhân tạo — tuyệt đối không lấy đá trong hang động, di tích hay san hô.
Đá chồng thành núi
Ngoài đá đứng riêng, vườn Trung Hoa còn chồng đá thành núi giả, có hang, có lối leo, có thác. Sư Tử Lâm ở Tô Châu là ví dụ cực độ: cả một mê cung đá. Kỹ thuật chồng đá này cần tay nghề và tính toán tải trọng; với hòn non bộ xây trong sân nhà, kết cấu và móng là chuyện phải hỏi người có chuyên môn.
Cửa trăng và ô cửa: cảnh có khung
Cửa trăng là cửa tròn trổ trên tường, không có cánh. Bước qua nó là bước từ "phòng" vườn này sang "phòng" vườn khác. Nhìn từ xa, cửa tròn đóng khung cảnh phía sau như một bức tranh quạt tròn. Ngoài hình tròn, vườn Trung Hoa còn có cửa hình bình hoa, hình lá, hình bát giác, mỗi kiểu một sắc thái.
Cửa sổ hoa (lậu song) là ô cửa trổ hoa văn bằng gạch ngói hoặc vữa trên tường hành lang. Nó cho thấy lờ mờ cảnh phía bên kia, đủ để gợi tò mò mà không lộ hết. Một bức tường dài có thể có hàng chục ô cửa, mỗi ô một hoa văn khác nhau, và mỗi ô đóng một khung cảnh khác nhau.
Với nhà phố Việt, ý tưởng này gần gũi: gạch thông gió hoa văn trên tường rào, ô tròn trên bức bình phong, ô cửa nhỏ nhìn ra giếng trời đều là "cửa sổ hoa" theo nghĩa rộng.
Hành lang: con đường có mái
Hành lang trong vườn Trung Hoa vừa che mưa nắng vừa là công cụ dẫn đường. Nó hiếm khi đi thẳng. Hành lang uốn khúc (khúc lang) đổi hướng liên tục, mỗi lần rẽ lại hướng mắt về một cảnh mới. Có hành lang men theo tường, có hành lang leo dốc theo núi đá, có hành lang hai lớp ngăn bởi bức tường ở giữa có ô cửa hoa.
Hành lang dài nổi tiếng nhất là Trường Lang trong Di Hoà Viên (Bắc Kinh, UNESCO năm 1998), dài khoảng bảy trăm mét men bờ hồ Côn Minh, trên các xà có hàng nghìn bức tranh vẽ. Đó là vườn cung đình phương Bắc, quy mô rất khác vườn tư gia Tô Châu, nhưng cùng một ý: đi dưới mái mà vẫn ngắm được cả hồ.
Những thành phần khác trong bộ từ vựng
- Tường trắng, mái ngói xám: tường quét vôi trắng làm nền cho bóng cây, mái ngói đen xám viền trên. Tường vân rồng (long tường) có đỉnh lượn như thân rồng ở một số vườn.
- Đình (亭): chòi mở bốn phía, để dừng chân ngắm cảnh, thường đặt trên điểm cao hay sát nước.
- Tạ, hiên: nhà nhỏ mở một mặt ra nước hay ra vườn hoa.
- Thuyền đá (phảng): công trình hình thuyền neo cố định bên hồ — thuyền không bao giờ rời bến, gợi cảnh người ẩn dật trên sông nước.
- Cầu khúc khuỷu: cầu thấp sát mặt nước, gãy góc nhiều lần, để đi chậm và nhìn mặt hồ từ nhiều hướng.
- Nền sỏi khảm hoa (hoa nhai): sỏi nhỏ, mảnh ngói, mảnh sành cắm đứng thành hoa văn trên lối đi và sân.
- Cây có "văn": trúc, mai, tùng (bộ ba "tuế hàn tam hữu" — ba người bạn mùa lạnh), chuối, sen. Cây được chọn vì nó gợi thơ, không chỉ vì đẹp.
Đừng lẫn với vườn Nhật
Nhiều người đặt chung vườn Trung Hoa và vườn Nhật vào một rổ "vườn Á Đông". Thật ra khác khá nhiều.
| Tiêu chí | Vườn Trung Hoa cổ điển | Vườn Nhật |
|---|---|---|
| Đá | Đá Thái Hồ thủng lỗ, đứng riêng hoặc chồng thành núi có hang | Đá tự nhiên khối chắc, đặt rời theo nhóm lẻ, chôn sâu |
| Kiến trúc trong vườn | Dày đặc: hành lang, đình, tạ, lầu, tường | Thưa, thường chỉ trà thất, cầu, đèn đá |
| Ô cửa, tường | Cửa trăng, cửa sổ hoa, tường trắng chia phòng | Hàng rào tre, giậu cây, ít tường xây |
| Cảm giác | Nhiều tầng lớp, như đọc một cuốn sách | Giản lược, tĩnh, nhiều khoảng trống |
| Chất văn chương | Rất đậm: tên cảnh, câu đối, bức hoành | Có, nhưng kín đáo hơn |
Mượn gì cho sân nhà Việt
- Một khối đá đứng riêng thay cho cả núi. Sân nhỏ không cần non bộ lớn; một khối đá dáng đẹp trên nền sỏi, đặt đúng tầm nhìn từ phòng khách, đủ làm điểm nhấn.
- Một ô tròn trên tường hoặc bình phong. Đóng khung cây hay góc sân phía sau, giữ riêng tư mà vẫn thoáng.
- Hiên dài có mái như một hành lang. Hiên nhà Việt vốn đã là "hành lang" — đặt chậu cây, ghế ngồi dọc hiên để đi dưới mái mà vẫn nhìn ra vườn.
- Lối sỏi khảm mảnh sành, ngói vỡ. Tận dụng vật liệu cũ khi sửa nhà, vừa tiết kiệm vừa có câu chuyện.
Nếu đặt đá lớn hay chồng đá cao, cần nền móng chắc và hỏi kỹ sư kết cấu: đá rất nặng, đổ xuống có thể gây tai nạn, nhất là khi trẻ con leo trèo.
Góc nhìn hôm nay
Muốn xem tận mắt bộ từ vựng này: các vườn cổ điển Tô Châu, Dự Viên ở Thượng Hải, Di Hoà Viên ở Bắc Kinh. Ngoài Trung Quốc, nhiều thành phố có "vườn Trung Hoa" dựng theo kiểu Tô Châu với thợ mời sang, như vườn trong Bảo tàng Metropolitan (New York) hay vườn Lan Su ở Portland (Mỹ). Ở Việt Nam, có thể nhận ra nhiều dấu vết của từ vựng này ở hội quán người Hoa tại Hội An và Chợ Lớn: sân trong, bể cạn, cửa tròn, gạch thông gió. Sách nên đọc: Viên Dã của Kế Thành; các tập khảo cứu vườn của Trần Tòng Châu; The Chinese Garden của Maggie Keswick.
Câu hỏi thường gặp
Đá Thái Hồ là đá gì?
Đá Thái Hồ là đá vôi ở vùng hồ Thái Hồ, bị nước và sóng bào mòn lâu đời thành khối có nhiều lỗ thủng, nếp gấp. Trong vườn Trung Hoa, nó được dùng như một ngọn núi thu nhỏ, đặt riêng để ngắm hoặc chồng thành núi giả.
Bốn tiêu chuẩn chấm đá Thái Hồ là gì?
Thường kể là sấu (gầy, thanh), trứu (nhăn, nhiều nếp), lậu (có lỗ thông theo chiều đứng) và thấu (nhìn xuyên qua được). Bốn chữ này hay được gán cho Mễ Phất đời Tống, dù việc gán ấy là theo truyền thống.
Cửa trăng trong vườn Trung Hoa để làm gì?
Cửa trăng là cửa tròn không cánh trổ trên tường, nối các khu vườn với nhau. Nó vừa là lối đi, vừa là khung tranh đóng lấy cảnh phía sau, giúp khu vườn chia thành nhiều "phòng" mà vẫn liền mạch.
Vì sao hành lang trong vườn Trung Hoa lại uốn khúc?
Hành lang uốn khúc để mỗi lần đổi hướng lại mở ra một cảnh mới, làm người đi chậm lại và cảm thấy khu vườn rộng hơn. Nó còn che mưa nắng, giúp ngắm vườn quanh năm.
Có nên lấy đá tự nhiên ở núi về làm vườn không?
Không nên. Đá ở danh thắng, hang động, di tích hay san hô không được lấy. Đá làm vườn nên mua từ mỏ được phép, đá cuội, hoặc dùng đá nhân tạo. Chuyện "hoa thạch cương" đời Tống là bài học cũ về việc ham đá mà gây hại.
