Katsura Rikyū (Kyoto) và Kenroku-en (Kanazawa) là hai khu vườn dạo quanh hồ hay được giới kiến trúc và cảnh quan đem ra phân tích nhất của Nhật Bản. Katsura dạy cách dẫn mắt người đi: giấu cảnh, mở cảnh, đổi mặt lối đi để đổi nhịp bước. Kenroku-en dạy cách giữ cân bằng những điều trái nhau — rộng mà vẫn kín, nhân tạo mà vẫn cổ kính, có nước chảy mà vẫn có tầm nhìn xa — và cho thấy công chăm sóc theo mùa cũng có thể thành vẻ đẹp.
Katsura Rikyū: biệt cung của một dòng thân vương
Katsura Rikyū nằm ở phía tây Kyoto, bên sông Katsura. Khu này được dòng thân vương Hachijō-no-miya xây dựng qua hai đời trong thế kỷ 17: thân vương Toshihito khởi dựng từ khoảng những năm 1610–1620, con ông là Toshitada mở rộng mấy chục năm sau. Gọi là "rikyū" (biệt cung) vì về sau khu này thuộc quyền quản lý của Hoàng gia.
Giữa khu đất là một hồ nước bờ uốn lượn, nhiều đảo nhỏ nối bằng cầu đất, cầu đá, cầu gỗ. Quanh hồ rải rác dãy thư viện chính (shoin) và mấy căn trà thất như Shōkintei, Shōkatei, Shōiken, Gepparō. Tất cả nối với nhau bằng một lối dạo vòng quanh hồ.
Năm 1933, kiến trúc sư người Đức Bruno Taut thăm Katsura và viết về nó với sự ngưỡng mộ đặc biệt. Từ đó Katsura trở thành chuẩn mực được nhắc tới trong nhiều sách kiến trúc hiện đại, như một ví dụ của sự giản dị, tỷ lệ chuẩn và sự hoà nhập giữa nhà với vườn.
Bài học thứ nhất của Katsura: đừng cho thấy hết ngay
Từ cổng vào, người tới thăm không nhìn thấy mặt hồ. Trên lối đi có một cây thông được trồng ở đúng chỗ để che tầm nhìn ra hồ; muốn thấy cảnh chính phải đi vòng qua nó. Kiểu sắp đặt này lặp lại khắp vườn: một gò đất, một bụi cây, một mái trà thất luôn che bớt một phần cảnh, để bước thêm vài bước thì cảnh mới mở ra.
Với sân nhà phố, bài học này rất thực tế. Một khoảng sân 30 m² nhìn thấy trọn từ cửa thì chỉ là 30 m². Đặt một bụi cây cao ngang vai, một bức bình phong thấp hay một chậu lớn chắn nửa tầm nhìn, sân lập tức có "phía sau", có thứ để bước tới xem.
Bài học thứ hai: mặt lối đi quy định nhịp bước
Lối đi ở Katsura không làm cùng một kiểu. Người Nhật phân ba mức trang trọng: shin (chân, trang trọng nhất — đá cắt vuông, ghép thẳng hàng), gyō (hành, nửa trang trọng — đá cắt xen đá tự nhiên) và sō (thảo, phóng khoáng nhất — đá tự nhiên rải cách quãng). Ở Katsura có thể thấy đủ ba kiểu, mỗi kiểu dùng cho một đoạn đường khác nhau.
| Mức | Mặt lối đi | Cảm giác | Dùng ở sân nhà |
|---|---|---|---|
| Shin (trang trọng) | Đá cắt vuông, mạch thẳng | Đi nhanh, thẳng, rõ hướng | Từ cổng tới cửa chính |
| Gyō (nửa trang trọng) | Đá cắt xen đá tự nhiên | Chậm lại, bắt đầu nhìn quanh | Lối rẽ sang hiên, sân bên |
| Sō (phóng khoáng) | Đá bước rải cách quãng | Phải nhìn xuống, đi từng bước | Lối vào góc vườn, ra mép nước |
Nguyên lý ấy không cần đá đắt: chỉ cần đổi kiểu lát giữa các đoạn đường, người đi sẽ tự đổi nhịp mà không cần biển báo.
Bài học thứ ba: nhà và vườn là một
Thư viện của Katsura đặt so le như đàn ngỗng bay, để mỗi phòng có một góc nhìn riêng ra hồ. Có một sàn tre nhô ra phía hồ, được biết đến như chỗ ngắm trăng. Cửa giấy kéo mở toàn bộ, biến vườn thành bức tranh lớn trong khung cửa. Ở đây không có ranh giới cứng "trong nhà" và "ngoài vườn". Với nhà Việt, một hiên rộng, một ô cửa lớn nhìn đúng vào điểm nhấn của sân, một chỗ ngồi ngắm trăng ở sân thượng là cùng một tinh thần.
Kenroku-en: vườn của dòng họ Maeda ở Kanazawa
Kenroku-en nằm sát thành Kanazawa, tỉnh Ishikawa, là vườn của dòng họ Maeda, lãnh chúa vùng Kaga. Vườn được bắt đầu từ cuối thế kỷ 17 và được các đời lãnh chúa sau mở rộng, chỉnh sửa tới thế kỷ 19. Năm 1874 vườn mở cửa cho công chúng. Kenroku-en thường được kể cùng Kōraku-en (Okayama) và Kairaku-en (Mito) là ba vườn nổi tiếng nhất Nhật Bản, và được xếp vào hạng danh thắng đặc biệt của nước này.
Tên vườn: sáu phẩm chất khó đi cùng nhau
Cái tên "Kenroku-en" (Kiêm Lục Viên, 兼六園) nghĩa là "khu vườn gồm đủ sáu điều". Tên được đặt vào năm 1822, theo ý của Matsudaira Sadanobu, mượn từ một sách thời Tống bàn về vườn ở Lạc Dương. Sáu điều ấy đi thành ba cặp tưởng như loại trừ nhau:
- Rộng lớn và u tịch — vườn rộng thường thiếu chỗ kín đáo.
- Công sức con người và vẻ cổ kính — chỗ nào nhiều tay người thì khó có vẻ lâu đời.
- Nước chảy và tầm nhìn xa — nước thường đọng ở chỗ trũng, còn tầm nhìn xa cần chỗ cao.
Kenroku-en giải bài toán ấy bằng cách chia vùng: có khoảng hồ rộng thoáng, có lối đi tối dưới tán cây cổ, có gò cao nhìn ra thành phố và núi xa, có dòng suối uốn lượn băng qua.
Nước tự chảy, không cần bơm
Nước của Kenroku-en được dẫn từ sông ở thượng nguồn qua một con kênh đào từ thế kỷ 17, chảy theo độ dốc tự nhiên vào các suối và hồ của vườn. Trong vườn có một vòi phun được cho là xưa nhất Nhật Bản, hoạt động hoàn toàn nhờ chênh lệch độ cao giữa hồ phía trên và miệng vòi. Không động cơ, không điện.
Công chăm sóc thành cảnh: dây chống tuyết
Mỗi năm, khoảng đầu tháng 11, người làm vườn dựng cột ở giữa gốc những cây thông lớn và giăng hàng trăm sợi dây xuống từng cành, như những chiếc ô dây. Việc này (yukitsuri) để đỡ cành khỏi gãy dưới tuyết nặng. Nhưng hình nón dây căng ấy lại thành cảnh tượng mùa đông nổi tiếng nhất của vườn. Một việc kỹ thuật, làm cẩn thận và đều tay, đã trở thành vẻ đẹp.
Chiếc đèn hai chân bên hồ
Hình ảnh đại diện của Kenroku-en là chiếc đèn đá Kotoji-tōrō bên hồ Kasumiga-ike. Đèn có hai chân không đều nhau, một chân đặt trên bờ đá, một chân đứng trong nước, gợi hình cái nhạn đàn koto. Chính sự lệch ấy làm nó sống động hơn một chiếc đèn bốn chân cân đối.
So sánh hai khu vườn
| Tiêu chí | Katsura Rikyū | Kenroku-en |
|---|---|---|
| Chủ nhân ban đầu | Dòng thân vương Hachijō-no-miya | Dòng lãnh chúa Maeda |
| Thời kỳ hình thành | Thế kỷ 17 | Cuối thế kỷ 17 tới thế kỷ 19 |
| Tính chất | Biệt cung riêng tư, nhà và vườn gắn chặt | Vườn lãnh chúa, nay là vườn công cộng lớn |
| Điểm mạnh nhất | Chuỗi cảnh, lối đi, tỷ lệ kiến trúc | Cân bằng sáu phẩm chất, nước tự chảy, cảnh bốn mùa |
| Cách tham quan | Phải đăng ký trước, đi theo đoàn có hướng dẫn | Mở cửa hằng ngày, mua vé vào |
Áp dụng vào một khoảnh sân Việt
- Quyết thứ tự người khách thấy cảnh. Từ cổng, khách nhìn thấy gì đầu tiên? Cái gì nên giấu lại để thấy sau?
- Đổi mặt lối đi theo vai trò. Lối chính phẳng và rộng, lối phụ hẹp và chậm.
- Đặt một chỗ ngồi đúng hướng. Chỗ đón gió nam mùa hè, nhìn ra điểm nhấn, có thể ngắm trăng lên.
- Dùng độ cao sẵn có để nước tự chảy ở chỗ có thể, giảm phụ thuộc vào bơm. Chỗ có nước phải tính chuyện muỗi (giữ nước chảy, thả cá) và che chắn khi nhà có trẻ nhỏ.
- Coi việc chăm sóc là một phần của vẻ đẹp. Cọc chống cây gọn gàng, giàn che đẹp, lớp phủ gốc sạch sẽ cũng là cảnh.
Góc nhìn hôm nay
Katsura Rikyū chỉ vào được khi đăng ký tham quan qua cơ quan quản lý Hoàng gia Nhật Bản, theo các buổi có người dẫn; nên tìm hiểu cách đăng ký trước chuyến đi. Kenroku-en mở cửa hằng ngày, và mùa nào cũng có cái để xem: hoa mận, hoa anh đào đầu xuân, đỗ quyên đầu hạ, lá đỏ cuối thu, dây chống tuyết mùa đông. Sách ảnh và sách phân tích về Katsura có rất nhiều, trong đó những trang viết của Bruno Taut là một điểm xuất phát dễ đọc. Khi đứng trong một khu vườn bất kỳ, thử tự hỏi: lối đi này muốn mình đi nhanh hay chậm, cảnh nào đang bị giấu?
Câu hỏi thường gặp
Katsura Rikyū ở đâu, có vào xem được không?
Katsura Rikyū nằm ở phía tây thành phố Kyoto, gần sông Katsura. Khách có thể vào xem nhưng phải đăng ký trước qua cơ quan quản lý Hoàng gia và đi theo nhóm có hướng dẫn. Không mua vé vào tự do như các vườn công cộng.
Kenroku-en nghĩa là gì?
Kenroku-en nghĩa là "khu vườn gồm đủ sáu điều": rộng lớn, u tịch, công sức con người, vẻ cổ kính, nước chảy và tầm nhìn xa. Tên được đặt năm 1822, mượn ý từ một sách thời Tống bàn về các khu vườn ở Lạc Dương.
Vì sao cây thông ở Kenroku-en được giăng dây?
Đó là yukitsuri, kỹ thuật giăng dây từ một cột giữa xuống các cành để đỡ cành khỏi gãy dưới tuyết. Việc này thường làm từ đầu tháng 11. Hình nón dây trở thành cảnh mùa đông đặc trưng của vườn.
Katsura Rikyū có gì đặc biệt so với các vườn Nhật khác?
Katsura nổi bật ở cách sắp chuỗi cảnh, giấu rồi mới mở mặt hồ, đổi kiểu lối đi để đổi nhịp bước, và sự gắn liền giữa nhà với vườn. Vì thế nó được giới kiến trúc hiện đại xem như một mẫu mực về tỷ lệ và sự giản dị.
