Vườn cổ điển Tô Châu là những khu vườn tư gia của quan lại, học giả thời Minh – Thanh ở thành Tô Châu (Giang Tô, Trung Quốc), được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới năm 1997 (mở rộng năm 2000). Nét nổi tiếng nhất của chúng là "bộ di cảnh dị" — mỗi bước một cảnh: trong một khoảnh đất giữa phố, nhờ tường, hành lang, cửa sổ hoa và non bộ đá, người đi bộ cứ vài bước lại gặp một bức tranh mới.
Vì sao Tô Châu lại có nhiều vườn đến thế
Tô Châu nằm ở vùng sông nước Giang Nam, gần hồ Thái Hồ: nước dồi dào, khí hậu ấm, đất giàu. Thành này từ lâu là nơi tụ của thương nhân, quan lại về hưu và văn nhân. Với họ, một khu vườn sau nhà là nơi "ở ẩn giữa phố": không cần lên núi mà vẫn có núi, không cần ra sông mà vẫn có nước.
Vườn Tô Châu vì thế có ba đặc điểm khác hẳn vườn cung đình phương Bắc như Di Hoà Viên ở Bắc Kinh:
- Nhỏ: nhiều vườn chỉ vài nghìn mét vuông, bị bao kín giữa nhà dân.
- Gắn với nhà ở: vườn là phần tiếp nối của sảnh, thư phòng, lầu đọc sách.
- Đậm chất văn chương: tên vườn, tên đình, câu đối, bức hoành đều trích thơ văn; người chủ dựng vườn như vẽ một bức tranh sơn thuỷ.
Bốn khu vườn hay được nhắc nhất
| Tên Hán Việt | Tên thường gặp | Thời kỳ khởi dựng | Điểm đặc sắc |
|---|---|---|---|
| Thương Lãng Đình | Canglang Pavilion | Thời Bắc Tống (thế kỷ 11) | Một trong những vườn xưa nhất còn lại; mượn dòng nước bên ngoài tường làm cảnh |
| Sư Tử Lâm | Lion Grove Garden | Thời Nguyên (thế kỷ 14) | Núi đá Thái Hồ chồng thành mê cung hang động |
| Chuyết Chính Viên | Humble Administrator's Garden | Đầu thế kỷ 16 (thời Minh) | Vườn lớn nhất Tô Châu, nước chiếm phần lớn diện tích, mượn cảnh tháp xa |
| Lưu Viên | Lingering Garden | Cuối thế kỷ 16 (thời Minh) | Hành lang dài uốn khúc, khối đá Thái Hồ lớn Quan Vân phong |
Ngoài ra, Võng Sư Viên (Master of the Nets Garden) rất nhỏ nhưng được xem là mẫu mực về tỷ lệ: một hồ nước giữa, nhà và hành lang quây quanh, khiến khoảnh đất hẹp trông rộng. Một sân trong của vườn này đã được dựng lại bên trong Bảo tàng Metropolitan ở New York vào đầu những năm 1980.
Chuyết Chính Viên: vườn của "kẻ vụng về làm chính sự"
Chuyết Chính Viên do Vương Hiến Thần, một viên quan về hưu, dựng vào đầu thế kỷ 16. Tên vườn mượn ý một bài phú cổ: tưới vườn, bán rau cũng là "việc chính sự" của kẻ vụng — một lời tự giễu của người đã rời quan trường. Hoạ sĩ Văn Trưng Minh, bạn của chủ vườn, từng vẽ một tập tranh về các cảnh trong vườn; tập tranh ấy nay là tư liệu quý để biết vườn thời đầu trông ra sao.
Nước chiếm phần lớn diện tích vườn, thường được nói là khoảng ba phần năm. Các đình tạ, lầu gác được đặt sát bờ hoặc nhô ra mặt hồ. Từ một số điểm trong vườn có thể nhìn thấy ngọn tháp chùa Bắc Tự ở xa bên ngoài tường, như thể ngọn tháp nằm trong vườn — một ví dụ kinh điển của thủ pháp mượn cảnh.
Lưu Viên: hành lang và đá
Lưu Viên chia làm nhiều khu: khu hồ nước giữa, khu sân đá, khu đồng quê và khu cây cối. Nối chúng là một hệ hành lang dài, uốn khúc, có tường một bên trổ nhiều cửa sổ hoa văn. Đi dọc hành lang, mỗi ô cửa đóng khung một bụi trúc, một hòn đá, một góc sân khác nhau.
Trong vườn có khối đá Thái Hồ đứng tên Quan Vân phong (Mây Đội Đỉnh), cao khoảng sáu mét rưỡi, thường được kể trong nhóm những khối đá Thái Hồ đẹp nhất còn lại. Nó được đặt trước một sảnh để ngắm, giống như một bức tượng trong khu vườn châu Âu.
Những thủ pháp làm nên "mỗi bước một cảnh"
Chia nhỏ không gian
Vườn Tô Châu không phô ra một khoảng rộng. Nó chia khoảnh đất thành nhiều "phòng" bằng tường trắng, hành lang, núi đá. Mỗi phòng có một chủ đề: một sân trúc, một sân chuối, một sân đá, một mặt hồ. Đi từ phòng này sang phòng khác, cảnh đổi hẳn.
Ô cửa làm khung tranh
Cửa tròn (cửa trăng), cửa hình bình, hình lá, và những cửa sổ trổ hoa văn trên tường biến cảnh phía sau thành bức tranh có khung. Tường trắng phía sau một khóm trúc là tờ giấy, bóng trúc in lên là nét mực.
To – nhỏ, sáng – tối, mở – đóng
Người làm vườn cố ý cho đi qua một hành lang hẹp, tối rồi mới bước ra mặt hồ sáng rộng. Sự tương phản làm khoảng mở trông lớn hơn thật.
Mượn cảnh
Kế Thành (計成) trong sách Viên Dã (園冶, khắc in khoảng năm 1634) dành riêng một phần cho thủ pháp mượn cảnh: mượn cảnh xa, mượn cảnh láng giềng, mượn cảnh trên cao, mượn cảnh dưới thấp, mượn cảnh theo mùa. Sách này cũng để lại một câu được trích rất nhiều: dù do người làm, mà như trời tự mở ra (雖由人作，宛自天開). Đó là tiêu chuẩn của vườn Tô Châu: tay người làm hết, nhưng không được để lộ tay người.
Những gì một sân nhà Việt có thể học
Nhà phố và nhà ống ở Việt Nam có hoàn cảnh khá giống vườn Tô Châu: đất hẹp, bị bao kín, nhìn ra xung quanh toàn tường. Vài bài học dùng được ngay:
- Tường trắng là phông nền. Một bức tường trơn, sạch, đặt một khóm trúc hay một cây dáng đẹp phía trước, buổi chiều bóng cây in lên tường thành tranh.
- Trổ ô nhìn thay vì mở toang. Một ô cửa tròn hay ô gạch hoa trên tường rào vừa thoáng gió vừa đóng khung cảnh, lại giữ được riêng tư.
- Chia sân dài thành hai, ba đoạn. Nhà ống có sân sau dài và hẹp: dùng một bức bình phong thấp, một giàn cây hay đổi mặt lát để chia đoạn, mỗi đoạn một chủ đề.
- Đi hẹp rồi mới rộng. Lối vào sân trong có thể hơi hẹp, hơi tối, để khi bước ra thấy sân sáng và rộng hơn.
- Đá đặt như tượng. Một khối đá đẹp đặt riêng trên nền sỏi, có đèn chiếu buổi tối, đủ làm điểm nhấn. Dùng đá từ nguồn hợp pháp, không đá lấy ở danh thắng.
Khi sân có mặt nước như vườn Tô Châu, nhớ giữ nước luân chuyển hoặc thả cá ăn lăng quăng để khỏi sinh muỗi, và che chắn mép nước nếu nhà có trẻ nhỏ.
Góc nhìn hôm nay
Các vườn Tô Châu nay là điểm tham quan rất đông khách. Muốn thấy được cái tĩnh, nên vào lúc vừa mở cửa buổi sáng hoặc ngày thường, và ngồi lâu ở một đình nhìn ra nước thay vì đi vội qua hết các khu. Chuyết Chính Viên đẹp nhất mùa sen nở, Lưu Viên đáng xem kỹ nhất là hệ hành lang và cửa sổ hoa.
Sách nên đọc: Viên Dã của Kế Thành (có bản dịch tiếng Anh The Craft of Gardens); những sách khảo cứu về vườn Giang Nam của Trần Tòng Châu (Chen Congzhou), như tập Thuyết viên. Ở Việt Nam, nhiều điểm tương đồng có thể thấy khi so với vườn nhà Hội An hay sân trong nhà cổ Hà Nội: sân hẹp, tường cao, bể nước, chậu cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Vườn cổ điển Tô Châu được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 1997 UNESCO ghi bốn vườn đầu tiên (Chuyết Chính Viên, Lưu Viên, Võng Sư Viên, Hoàn Tú Sơn Trang) vào danh sách Di sản thế giới. Năm 2000 danh sách được mở rộng thêm năm vườn, trong đó có Thương Lãng Đình và Sư Tử Lâm.
"Mỗi bước một cảnh" trong vườn Trung Hoa nghĩa là gì?
Đó là cách dịch thành ngữ "bộ di cảnh dị": dời bước thì cảnh đổi. Vườn được chia nhỏ bằng tường, hành lang, núi đá và ô cửa, nên mỗi lần đi vài bước lại gặp một khung cảnh mới, khiến khoảnh đất nhỏ trông như rộng vô tận.
Chuyết Chính Viên nghĩa là gì?
Chuyết Chính Viên dịch là "vườn của kẻ vụng làm chính sự". Tên vườn là lời tự giễu của chủ nhân, một viên quan về hưu, mượn ý bài phú cổ nói việc tưới vườn bán rau cũng là chính sự của người vụng về.
Vườn Tô Châu khác vườn Nhật Bản thế nào?
Vườn Tô Châu dày đặc kiến trúc: hành lang, đình tạ, tường trắng, ô cửa, núi đá chồng nhiều tầng. Vườn Nhật thưa hơn, ít kiến trúc trong vườn, đá đặt rời từng tảng, chuộng khoảng trống và rêu. Một bên mê cung nhiều tầng lớp, một bên tĩnh lặng giản lược.
Đi Tô Châu nên xem vườn nào trước?
Nếu chỉ có một ngày, Chuyết Chính Viên và Lưu Viên là hai vườn tiêu biểu nhất, một vườn nước rộng, một vườn hành lang và đá. Võng Sư Viên nhỏ, đi nhanh, hợp để thấy cách một vườn hẹp vẫn có cảm giác rộng.
