Vườn Pháp (vườn kiểu Pháp cổ điển, jardin à la française) là kiểu vườn hình học do André Le Nôtre (1613–1700) đưa lên đỉnh cao ở thế kỷ 17: một trục chính chạy thẳng từ lâu đài ra chân trời, hai bên đối xứng, gần nhà là bồn hoa cắt tỉa thấp như tấm thảm, xa hơn là kênh nước dài phản chiếu bầu trời. Hai tác phẩm tiêu biểu là Vaux-le-Vicomte (hoàn thành khoảng năm 1661) và vườn Versailles, nơi kiểu vườn này thành biểu tượng quyền lực của vua Louis XIV.
Le Nôtre là ai
Le Nôtre sinh trong một gia đình làm vườn cho hoàng gia ở vườn Tuileries (Paris). Thời trẻ ông học vẽ, rồi học kiến trúc, trước khi nối nghề cha. Nền tảng hội hoạ ấy thấy rõ trong vườn của ông: ông nghĩ về khu vườn như một bức tranh phối cảnh khổng lồ, tính toán từng điểm nhìn, từng đường chân trời.
Ông không phát minh ra vườn hình học — vườn Phục Hưng Ý và vườn Pháp trước đó đã dùng trục và đối xứng. Cái mới của Le Nôtre là quy mô và sự thống nhất: cả vùng đất rộng hàng trăm héc-ta được tổ chức thành một bố cục duy nhất, nhìn từ lâu đài như một khối liền.
Vaux-le-Vicomte: khu vườn làm chủ nhân mất tất cả
Vaux-le-Vicomte nằm cách Paris khoảng năm mươi cây số về phía đông nam, được xây cho Nicolas Fouquet, viên tổng giám sát tài chính của vua Louis XIV. Fouquet tập hợp ba tài năng: kiến trúc sư Louis Le Vau, hoạ sĩ Charles Le Brun và Le Nôtre lo phần vườn. Công trình làm trong khoảng năm năm và xong vào năm 1661.
Ngày 17 tháng 8 năm 1661, Fouquet mở tiệc lớn đón nhà vua tại Vaux: đèn, pháo hoa, nhạc, một vở kịch mới của Molière. Chưa đầy ba tuần sau, Fouquet bị bắt và ở tù cho đến cuối đời. Các sử gia thường giải thích bằng những lý do chính trị và tài chính sâu xa hơn, nhưng câu chuyện "khu vườn quá đẹp làm vua ghen" vẫn được kể mãi. Điều chắc chắn là sau đó Louis XIV đưa chính bộ ba Le Vau – Le Brun – Le Nôtre về làm Versailles.
Thủ pháp ở Vaux
- Trục phối cảnh: từ thềm lâu đài, một trục thẳng chạy qua các bồn hoa, các hồ nước, tới bức tượng Hercules ở cuối vườn trên sườn dốc xa.
- Cảnh bị giấu: kênh nước lớn nằm vuông góc với trục, ở một bậc đất thấp hơn. Đứng ở lâu đài, người xem không thấy nó; phải đi gần hết vườn mới bất ngờ gặp mặt nước chắn ngang.
- Đánh lừa khoảng cách: kích thước các hồ và bồn hoa được tính sao cho nhìn từ lâu đài, mọi thứ có vẻ gần và đều đặn hơn thực tế; đi bộ mới thấy vườn dài và có nhiều tầng bất ngờ.
Versailles: vườn như một tuyên ngôn
Louis XIV biến nhà nghỉ săn của cha mình ở Versailles thành một trong những cung điện lớn nhất châu Âu, và vườn được làm song song trong nhiều chục năm. Le Nôtre làm việc ở đây gần như suốt phần đời còn lại. Versailles được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới năm 1979.
Những thành phần chính
| Thành phần | Là gì | Vai trò trong bố cục |
|---|---|---|
| Bồn hoa kiểu thêu (parterre de broderie) | Cây hoàng dương tỉa thấp thành hoa văn uốn lượn trên nền sỏi màu | Gần lâu đài, để ngắm từ cửa sổ tầng trên |
| Gương nước (miroir d'eau) | Hồ nông, phẳng, viền đá | Phản chiếu mặt tiền lâu đài và bầu trời |
| Thảm xanh (tapis vert) | Dải cỏ dài trên trục chính | Dẫn mắt ra xa |
| Đài phun nước | Hồ có tượng và vòi phun (Latona, Apollo…) | Điểm dừng trên trục, kể chuyện thần thoại |
| Lùm cây (bosquet) | Khối cây rậm hai bên trục, bên trong giấu những "phòng" có hồ, sân, nhà hát ngoài trời | Chỗ bất ngờ, chỗ riêng tư trong một bố cục rất công khai |
| Đại kênh (Grand Canal) | Kênh hình chữ thập, nhánh chính dài khoảng 1,6 km, đào từ cuối những năm 1660 | Kéo trục chính tới chân trời |
Bài toán nước
Versailles nằm trên đất thiếu nước, trong khi vườn cần hàng nghìn vòi phun. Người ta làm hồ chứa, kênh dẫn, và năm 1684 dựng cỗ máy Marly — một hệ bánh xe nước khổng lồ bơm nước sông Seine lên đồi. Dù vậy, nước vẫn không đủ cho mọi vòi phun chạy cùng lúc. Người coi vòi phun được kể là phải mở dần từng hồ theo bước nhà vua đi tới, và khoá lại khi ông đã qua.
Chính Louis XIV còn viết một bản hướng dẫn ngắn, Cách giới thiệu vườn Versailles (Manière de montrer les jardins de Versailles), chỉ định khách nên đi theo lộ trình nào, dừng ở đâu để ngắm. Một khu vườn có "kịch bản" tham quan do chính chủ nhân viết.
Năm nguyên lý của vườn Pháp
- Trục chính: một đường thẳng từ cửa chính ra xa, mọi thứ sắp quanh nó.
- Đối xứng: hai bên trục là ảnh gương của nhau.
- Thứ bậc theo khoảng cách: gần nhà thì thấp, chi tiết, cầu kỳ; càng xa càng cao, đơn giản, rộng.
- Nước tĩnh làm gương: hồ phẳng, viền thẳng, phản chiếu kiến trúc và trời.
- Cây là vật liệu kiến trúc: cây được tỉa thành tường, thành hình khối, như gạch đá.
Vườn Pháp và vườn Á Đông: hai thái độ với thiên nhiên
Vườn Nhật hay vườn Tô Châu muốn trông như thể "trời tự mở ra", giấu tay người. Vườn Pháp làm ngược lại: nó phô tay người, cho thấy con người sắp đặt được thiên nhiên theo trật tự hình học. Không cái nào đúng hơn cái nào. Mỗi kiểu trả lời một câu hỏi khác: vườn Á Đông hỏi "làm sao cho giống núi sông", vườn Pháp hỏi "làm sao cho rõ trật tự".
Chính sự cứng rắn ấy về sau bị người Anh phản ứng ở thế kỷ 18, sinh ra vườn phong cảnh Anh với hồ tự nhiên và đồi cỏ mềm.
Mượn tinh thần Le Nôtre cho sân nhà
Một sân trước nhà phố hay một sân biệt thự nhỏ hoàn toàn có thể dùng ngôn ngữ vườn Pháp, chỉ cần thu nhỏ đúng tỷ lệ:
- Một trục từ cổng tới cửa: lối đi thẳng, hai bên đặt cặp chậu hoặc cặp cây giống hệt nhau.
- Bồn hoa viền giậu thấp: ở xứ nóng, thay hoàng dương bằng cây bụi lá nhỏ chịu cắt tỉa như chè tàu, ắc ó, cẩm tú mai; trồng thành viền thấp, bên trong là hoa theo mùa hoặc sỏi.
- Một gương nước nông: hồ cạn viền thẳng phản chiếu mặt tiền. Gương nước dù nông vẫn là nguy cơ với trẻ dưới 5 tuổi — cần nắp lưới chịu lực hoặc rào, và giữ nước luân chuyển để không sinh lăng quăng.
- Kết thúc trục bằng một điểm nhìn: một bức tường đẹp, một chậu lớn, một khối cây tỉa ở cuối sân.
Cái giá của vườn hình học là công cắt tỉa đều đặn: giậu để mọc lởm chởm vài tuần là mất hết vẻ "kiến trúc". Chủ nhà bận rộn nên chọn ít hàng giậu, nhiều mặt cứng.
Góc nhìn hôm nay
Vaux-le-Vicomte vẫn thuộc sở hữu tư nhân, mở cửa theo mùa và có những đêm thắp nến tái hiện không khí bữa tiệc năm 1661. Vườn Versailles mở cửa hằng ngày; các buổi diễn vòi phun có nhạc vào những ngày nhất định trong mùa ấm. Cơn bão cuối năm 1999 quật đổ nhiều nghìn cây ở Versailles, và vườn đã được trồng lại theo bố cục cổ. Ngay ở Paris, vườn Tuileries giữ trục và bố cục do Le Nôtre làm lại, dễ ghé thăm. Muốn tìm hiểu sâu: các sách về Le Nôtre của nhà sử học vườn Thierry Mariage, hoặc tài liệu của chính lâu đài Versailles về lịch sử vườn.
Câu hỏi thường gặp
André Le Nôtre là ai?
André Le Nôtre (1613–1700) là người làm vườn cho vua Louis XIV, tác giả vườn Vaux-le-Vicomte và vườn Versailles. Ông đưa kiểu vườn hình học Pháp lên đỉnh cao với trục phối cảnh dài, đối xứng và kênh nước lớn.
Vườn kiểu Pháp có đặc điểm gì?
Vườn Pháp có trục chính thẳng, hai bên đối xứng, bồn hoa cắt tỉa thành hoa văn gần nhà, hồ nước tĩnh làm gương và cây được tỉa thành khối như kiến trúc. Mọi thứ thể hiện trật tự do con người sắp đặt.
Vì sao Fouquet bị bắt sau bữa tiệc ở Vaux-le-Vicomte?
Fouquet bị bắt tháng 9 năm 1661, vài tuần sau bữa tiệc đón Louis XIV. Sử gia cho rằng nguyên nhân chính là chính trị và nghi vấn tài chính; chuyện vua ghen vì lâu đài và vườn quá đẹp là cách kể phổ biến, chưa phải lý do duy nhất.
Vườn Versailles được UNESCO công nhận năm nào?
Cung điện và vườn Versailles được ghi vào danh sách Di sản thế giới năm 1979. Vườn có Đại kênh dài khoảng 1,6 km, hàng chục hồ phun nước và nhiều lùm cây giấu những không gian riêng.
Sân nhà nhỏ có làm vườn kiểu Pháp được không?
Được, nếu thu nhỏ đúng tỷ lệ: một trục thẳng từ cổng tới cửa, cặp chậu đối xứng, viền giậu thấp bằng cây lá nhỏ chịu cắt tỉa. Đổi lại phải cắt tỉa đều đặn, nếu không vẻ hình học sẽ mất rất nhanh.
