Vườn ít chăm cho người bận rộn: tưới nhỏ giọt và chọn cây bền

Vườn ít chăm cho người bận rộn dựa trên ba việc làm một lần mà hưởng lâu: gom cây cùng nhu cầu nước vào cùng một chỗ, lắp tưới nhỏ giọt có hẹn giờ, và phủ kín mặt đất bằng lớp phủ hoặc cây thảm để cỏ dại không mọc và đất không khô. Sau đó chọn cây bền với nắng mưa địa phương, ít rụng, ít phải cắt. Vườn ít chăm không phải vườn không chăm, mà là vườn mà mỗi tuần chỉ cần nhìn qua, mỗi mùa làm một buổi.

Vì sao vườn phố hay "chết" sau một năm

Phần lớn vườn nhỏ phố thị không chết vì sâu bệnh hay thời tiết, mà vì nhịp sống của chủ nhà. Mùa đầu hăng hái tưới mỗi ngày. Rồi một chuyến công tác, một đợt ốm, một tuần nắng gắt quên tưới, vài chậu héo, và từ đó vườn xuống dần. Thiết kế vườn ít chăm là thiết kế cho chính những tuần bận rộn ấy, không phải cho những ngày rảnh rỗi.

Câu hỏi đầu tiên vì vậy không phải "trồng cây gì cho đẹp" mà là: trong một tuần bình thường, thật sự có bao nhiêu phút cho vườn? Câu trả lời quyết định số chậu, loại cây, và mức tự động hoá.

Gom cây theo nhu cầu nước

Người làm cảnh quan gọi nguyên tắc này là chia vùng theo nước: cây cần nhiều nước ở cùng một nhóm, cây chịu hạn ở một nhóm khác. Nghe đơn giản nhưng đây là nguyên nhân của rất nhiều cây chết: một chậu cây ưa ẩm đặt cạnh một chậu cây chịu hạn, cùng một đường tưới, thì một trong hai sẽ chết, hoặc vì khô, hoặc vì úng.

Khi đã gom, mỗi vùng có thể có một nhánh tưới riêng với lịch riêng trên cùng một bộ hẹn giờ.

Tưới nhỏ giọt: cấu tạo cơ bản

Tưới nhỏ giọt đưa nước chậm, từng giọt, thẳng tới gốc cây, thay vì phun lên lá và mặt đất. Kỹ thuật hiện đại này thường được gắn với kỹ sư Simcha Blass ở Israel, người cùng các cộng sự phát triển đầu nhỏ giọt thương mại vào thập niên 1960. Nó ra đời cho nông nghiệp vùng khô, nhưng chính vì tiết kiệm nước và công mà hợp với vườn phố.

Một hệ tưới nhỏ giọt cho vườn nhà thường gồm:

1. Nguồn nước từ vòi hoặc bồn chứa.
2. Bộ hẹn giờ gắn ở vòi (chạy pin) hoặc tủ điều khiển có van điện từ cho nhiều nhánh.
3. Bộ lọc chặn cặn để đầu nhỏ giọt không tắc; nước máy cũng có cặn, nước giếng càng cần lọc.
4. Van giảm áp vì đầu nhỏ giọt làm việc ở áp thấp; áp nước máy cao có thể làm tuột ống.
5. Ống chính chạy dọc bồn hoặc dọc dãy chậu.
6. Đầu nhỏ giọt cắm vào từng chậu, hoặc ống có đầu nhỏ giọt liền sẵn cho bồn dài.

Bộ hẹn giờ dùng điện lưới hay bơm đặt ngoài trời phải có nguồn chống nước, thiết bị chống dòng rò và do thợ điện lắp. Loại hẹn giờ chạy pin gắn đầu vòi là lựa chọn đơn giản cho sân nhỏ, không cần đi dây.

Lịch tưới: bắt đầu thận trọng, chỉnh theo cây

Không có lịch chung cho mọi vườn. Cách làm thường là đặt tưới sáng sớm, thời gian ngắn, rồi theo dõi đất ở độ sâu một đốt ngón tay vài ngày liền: đất còn ẩm thì giảm, khô thì tăng. Vào mùa mưa, tắt hoặc giảm hẳn; nhiều bộ hẹn giờ có chế độ tạm dừng hoặc gắn cảm biến mưa. Tưới vào chiều tối làm lá và đất ẩm qua đêm, dễ sinh nấm và sên.

Bảo trì: những việc nhỏ mà đừng quên

• Thay pin bộ hẹn giờ theo lịch, trước mùa khô, không đợi hết pin.
• Súc rửa lõi lọc định kỳ.
• Mỗi tháng đi một vòng khi hệ đang chạy, nhìn từng đầu nhỏ giọt: đầu nào không ra nước, đầu nào bị tuột phun tung toé.
• Ống ngoài nắng bị giòn theo năm tháng; che ống dưới lớp phủ để kéo dài tuổi thọ.

Phủ đất: việc tiết kiệm công nhất

Đất để trần dưới nắng phố khô nhanh, nứt nẻ, và là chỗ cho cỏ dại mọc. Phủ kín mặt đất làm được ba việc cùng lúc: giữ ẩm, giữ đất mát, chặn cỏ dại.

• Lớp phủ hữu cơ: vỏ thông, xơ dừa, trấu, lá khô băm. Mục dần, bổ sung chất hữu cơ cho đất, cần thêm sau mỗi mùa. Không để lớp phủ chất sát vào gốc cây.
• Lớp phủ vô cơ: sỏi, đá dăm, đá cuội nhỏ. Bền, gọn, hợp với cây chịu hạn và sân hiện đại; nhưng sỏi sáng màu dưới nắng gắt phản nhiệt lên cây.
• Cây thảm phủ: một lớp cây bò thấp phủ kín đất giữa các cây lớn, thay cho bãi cỏ cần cắt. Danh mục vườn sinh thái có bài riêng về thảm phủ thay bãi cỏ.

Đường ống nhỏ giọt đặt dưới lớp phủ vừa được che nắng vừa khuất mắt.

Chọn cây bền cho vườn ít chăm

Không có loài nào bền ở mọi nơi. Một loài sống khoẻ ở sân nắng Sài Gòn có thể ủ rũ qua mùa đông Hà Nội, và ngược lại. Thay vì một danh sách cây, dưới đây là những tiêu chí giúp lọc:

1. Đúng ánh sáng của chỗ đặt: cây ưa nắng ở chỗ nắng, cây chịu bóng ở chỗ râm. Đây là tiêu chí quan trọng nhất; cây đặt sai chỗ cần chăm nhiều gấp bội.
2. Đã sống được lâu ở khu mình: nhìn cây trong sân nhà hàng xóm, công viên, trường học gần nhà đã đứng được qua nhiều mùa. Cây "chịu đời" ở phố mình là gợi ý tốt hơn mọi lời quảng cáo.
3. Ít rụng, ít phải cắt: cây rụng lá, hoa, quả nhiều cần quét dọn hằng ngày; cây mọc nhanh cần cắt tỉa thường xuyên để giữ dáng.
4. Không đòi phân thuốc nhiều: loài hay bị sâu bệnh trong vùng khí hậu đó nên tránh cho vườn ít chăm.
5. An toàn: nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi thì tránh cây có gai sát lối đi và cây có nhựa độc, như trúc đào hay nhiều loài có nhựa mủ.

Ở nhiều đô thị Việt Nam, những nhóm cây thường được dùng cho vườn ít chăm là cây bụi lá màu làm hàng rào, cây hoa leo chịu nắng như hoa giấy, các loài dứa cảnh, cỏ lá dải trồng viền, và vài loài cây bụi hoa nở rải rác quanh năm. Hỏi vườn ươm ở địa phương, nói rõ chỗ đặt có mấy giờ nắng và chủ nhà ít thời gian, thường được gợi ý đúng hơn hỏi chung chung.

Thiết kế để ít việc

• Ít loài, nhiều cây cùng loài: một khóm năm cây cùng loại dễ chăm và đẹp hơn năm loài mỗi loài một cây.
• Viền rõ ràng: viền bồn bằng gạch, đá, thép giữ lớp phủ không tràn ra lối đi, giữ cỏ không lan vào bồn.
• Chậu to: chậu to ít phải tưới hơn chậu nhỏ, ít bị đổ.
• Không bãi cỏ nếu không có người cắt: bãi cỏ là phần tốn công nhất của vườn. Sân nhỏ thay bằng lát đá, sỏi, thảm phủ.
• Lối đi tới mọi cây: cây ở sau một hàng chậu khó với tới là cây sẽ bị bỏ quên.

Lịch chăm theo mùa cho người bận

Trước mỗi chuyến đi xa, chạy thử hệ tưới một lần khi còn ở nhà, và nhờ một người hàng xóm nhìn qua sau vài ngày. Không hệ tự động nào thay được hoàn toàn một đôi mắt.