Vườn Hàn Quốc và vườn Ý thời Phục Hưng đứng ở hai đầu của cách nhìn thiên nhiên. Vườn Hàn Quốc gần như không sửa núi: đặt một đình nhỏ, đào một hồ vuông, rồi để núi, suối, rừng tự làm cảnh. Vườn Ý thì chinh phục sườn đồi: xẻ dốc thành bậc thang, dựng trục đối xứng, dẫn nước thành hàng trăm vòi phun và thác bậc. Đặt cạnh nhau, hai kiểu vườn giúp chủ nhà tự hỏi: khu đất của mình nên được tôn lên như vốn có, hay nên được sắp lại?
Vườn Hàn Quốc: chọn chỗ đứng hơn là sửa cảnh
Vườn truyền thống Hàn Quốc chịu ảnh hưởng của Nho giáo và Đạo giáo, và của địa hình nhiều đồi núi, nhiều suối. Người xưa ít dời đá, ít đắp núi giả. Việc chính của người làm vườn là chọn chỗ: đặt đình ở đâu để nghe suối rõ nhất, nhìn trăng lên đẹp nhất. Những gì do tay người làm thì giản dị và thấp, để không lấn núi.
Hồ vuông, đảo tròn
Một hình ảnh lặp lại trong nhiều vườn Hàn Quốc là hồ hình vuông, giữa có một đảo tròn nhỏ trồng thông. Cách giải thích thường gặp: hồ vuông tượng cho đất, đảo tròn tượng cho trời — theo quan niệm "trời tròn đất vuông" của văn hoá Á Đông cổ. Bờ hồ thẳng, kè đá gọn, khác hẳn hồ bờ cong của vườn Nhật và vườn Trung Hoa.
Huwon: khu vườn sau cung Changdeok
Huwon (còn gọi là Biwon, "vườn bí mật") là khu vườn phía sau cung Changdeok ở Seoul, được các vua triều Joseon sử dụng nhiều thế kỷ. Cung Changdeok được UNESCO ghi danh năm 1997, và khu vườn là một lý do chính. Vườn chiếm một sườn đồi có rừng tự nhiên; các hồ, đình, thư lâu rải rác trong thung lũng. Khu hồ Buyongji là ví dụ tiêu biểu của hồ vuông đảo tròn, bên bờ có một đình chân đứng một nửa trên mặt nước và một lầu đọc sách nhìn xuống.
Soswaewon: vườn của một nhà nho
Soswaewon ở Damyang (tỉnh Jeolla Nam) là khu vườn tư của một nhà nho thế kỷ 16 lui về ở ẩn. Vườn men theo một con suối nhỏ giữa rừng trúc: vài đình gỗ đơn sơ, một tường đất thấp để suối chảy xuyên qua chân tường, cây trúc, cây ngô đồng, hoa đào. Gần như toàn bộ "thiết kế" là chọn nơi đặt nhà sao cho nghe được tiếng suối và thấy được trăng. Đây được xem là một trong những vườn tư gia tiêu biểu nhất của Hàn Quốc.
Vườn Ý thời Phục Hưng: sườn đồi thành kiến trúc
Thế kỷ 15–16, các gia đình quyền thế và giáo sĩ cao cấp ở Ý dựng biệt thự (villa) trên đồi quanh Florence và Rome, lấy cảm hứng từ những mô tả biệt thự La Mã cổ. Họ muốn vườn là nơi nghỉ ngơi, tiếp khách, đọc sách, và cũng là nơi phô học thức, quyền lực. Nhà lý luận kiến trúc Leon Battista Alberti đã viết về việc đặt biệt thự trên sườn đồi, nhìn ra xa, có vườn liền với nhà.
Bậc thang, trục, và nước
- Bậc thang: sườn dốc được xẻ thành nhiều tầng phẳng, nối bằng cầu thang đá, mỗi tầng một khu vườn.
- Trục đối xứng: một trục chạy từ nhà xuống chân đồi hoặc từ chân đồi lên nhà, các tầng xếp theo trục ấy.
- Nước trọng lực: nước dẫn từ trên đồi xuống, qua các tầng thành thác bậc, vòi phun, hồ, nhờ chênh lệch độ cao.
- Hang giả (grotto): hang xây có tượng, vỏ sò, đá, là chỗ mát giữa hè.
- Vườn kín (giardino segreto): một khoảnh vườn nhỏ có tường, riêng tư, sát nhà.
- Vòi phun đùa khách: những vòi ẩn bất ngờ phun nước vào người đi qua, một kiểu đùa của giới quý tộc thời ấy.
Ba khu vườn tiêu biểu
| Vườn | Nơi | Thời kỳ | Điểm đặc sắc |
|---|---|---|---|
| Villa d'Este | Tivoli, gần Rome | Giữa thế kỷ 16 | Hàng trăm vòi phun, "Lối Trăm Vòi Phun", đài phun Organ chạy bằng sức nước; UNESCO năm 2001 |
| Villa Lante | Bagnaia, gần Viterbo | Thế kỷ 16 | Chuỗi nước chảy từ đỉnh đồi xuống qua máng đá hình chuỗi, bàn ăn đá có rãnh nước giữa để ướp lạnh đồ uống |
| Vườn Boboli | Florence | Từ thế kỷ 16 | Vườn của nhà Medici sau cung Pitti, trục dài, hang giả lớn, nhà hát ngoài trời |
Villa d'Este do hồng y Ippolito II d'Este cho dựng, với kiến trúc sư – nhà khảo cổ Pirro Ligorio. Nước được lấy từ sông Aniene dẫn qua kênh ngầm, rồi chia ra cho các tầng vườn chỉ nhờ độ dốc. Vườn Ý thời Phục Hưng về sau là nền móng trực tiếp cho vườn Pháp của Le Nôtre: Le Nôtre chỉ cần kéo trục ra xa hơn và trải bằng mặt đất.
Hai cách nhìn, đặt cạnh nhau
| Tiêu chí | Vườn Hàn Quốc | Vườn Ý Phục Hưng |
|---|---|---|
| Thái độ với địa hình | Giữ nguyên, chọn chỗ đặt đình | Xẻ dốc thành bậc, sắp lại hoàn toàn |
| Hình học | Ít, chủ yếu ở hồ vuông | Rất nhiều: trục, đối xứng, bồn hoa hình học |
| Nước | Suối tự nhiên, hồ vuông tĩnh | Thác bậc, vòi phun, hồ trang trí |
| Kiến trúc trong vườn | Đình gỗ nhỏ, đơn sơ | Cầu thang đá, tượng, hang giả, lan can |
| Cảm giác | Kín đáo, thanh đạm, hoà vào rừng | Hoành tráng, có sân khấu, có bất ngờ |
Mượn gì cho khu vườn Việt
Từ vườn Hàn Quốc
- Tôn địa hình có sẵn. Đất quê có con mương, có gò, có bụi tre: đừng san phẳng hết, hãy đặt một chòi nghỉ nhìn ra chúng.
- Hồ vuông kè gọn. Ao vuông bờ thẳng hợp với nhà có kiến trúc vuông vức, lại dễ làm, dễ giữ hơn ao bờ cong.
- Đình nhỏ đúng hướng. Một chòi gỗ bốn mái nhỏ đặt chỗ đón gió mát, nhìn ra cây lớn hoặc mặt nước, đáng giá hơn nhiều tiểu cảnh.
Từ vườn Ý
- Đất dốc thành bậc. Nhà ở vùng đồi (Đà Lạt, Bảo Lộc, vùng trung du) có thể chia sườn dốc thành vài tầng phẳng, mỗi tầng một chức năng. Tường chắn đất cao phải do kỹ sư kết cấu tính toán, vì đất ướt rất nặng và tường đổ rất nguy hiểm.
- Nước theo độ dốc. Có độ chênh thì để nước chảy qua các bậc, giảm việc dùng bơm.
- Cầu thang là cảnh. Bậc thang rộng, có chậu cây hai bên, có chỗ dừng ở chiếu nghỉ.
Mọi mặt nước, thác bậc hay hồ vuông, đều cần giữ nước chảy hoặc có cá để không sinh muỗi, và rào chắn hoặc nắp lưới khi nhà có trẻ nhỏ.
Góc nhìn hôm nay
Huwon chỉ vào được theo tour có người dẫn, nên đặt chỗ trước; mùa thu lá đỏ là mùa đông khách nhất. Soswaewon ở miền nam Hàn Quốc, đi kèm được với vùng rừng trúc Damyang. Villa d'Este đi trong ngày từ Rome; Villa Lante ít khách hơn, rất hợp để thấy cấu trúc nước một cách rõ ràng. Muốn tìm hiểu thêm: sách về vườn Phục Hưng Ý của Claudia Lazzaro, và tài liệu của Cục Di sản Hàn Quốc về các vườn truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Vườn Hàn Quốc khác vườn Nhật thế nào?
Vườn Hàn Quốc can thiệp ít hơn vào địa hình, chuộng suối và rừng tự nhiên, đình gỗ đơn sơ, hồ thường hình vuông có đảo tròn. Vườn Nhật thu nhỏ và sắp đặt cảnh kỹ hơn, đá đặt có chủ ý, hồ bờ cong, cây được cắt tỉa tạo dáng.
Huwon là gì?
Huwon, còn gọi Biwon hay "vườn bí mật", là khu vườn phía sau cung Changdeok ở Seoul, dùng cho các vua triều Joseon. Vườn nằm trên sườn đồi rừng tự nhiên, có hồ vuông Buyongji. Cung Changdeok được UNESCO ghi danh năm 1997.
Vườn Ý thời Phục Hưng có đặc điểm gì?
Vườn Ý Phục Hưng xẻ sườn đồi thành bậc thang, sắp theo trục đối xứng, dẫn nước bằng trọng lực thành thác bậc và vòi phun, có hang giả, tượng và vườn kín sát nhà. Tiêu biểu là Villa d'Este, Villa Lante và vườn Boboli.
Vì sao hồ trong vườn Hàn Quốc hay có hình vuông?
Cách giải thích phổ biến là hồ vuông tượng cho đất, đảo tròn ở giữa tượng cho trời, theo quan niệm trời tròn đất vuông. Về mặt thực tế, hồ bờ thẳng kè đá cũng dễ xây và giữ hơn.
