Vườn đón chim: tầng cây, nước uống và chỗ làm tổ cho chim về sân

Một khu vườn đón được chim cần bốn thứ: nhiều tầng cây để chim đậu và trốn, cây có quả, hạt, hoa mật làm nguồn ăn, một chỗ nước nông để uống và tắm, và những bụi rậm yên tĩnh để làm tổ. Ở thành phố Việt Nam, chỉ cần một sân nhỏ có hàng rào cây dày, một cây có quả và một chậu nước sạch là chim sẻ, chào mào, chích bông, chim sâu, hút mật đã ghé thường xuyên. Điều quan trọng là vườn phải an toàn: không bẫy, không lưới, xa chỗ mèo rình.

Những vị khách quen của vườn phố Việt

Không cần ở gần rừng mới có chim. Nhiều loài đã quen sống cạnh người, chỉ chờ một khu vườn đủ tầng là ghé.

Loài nào ghé khu vườn nào phụ thuộc vùng miền, mức cây xanh của khu phố, và mùa. Cách biết chắc nhất là quan sát vài tuần và ghi chép.

Tầng cây: nhà nhiều tầng cho chim

Chim không chỉ cần cây, chúng cần cấu trúc. Một bãi cỏ có vài cây cau đứng lẻ ít có chim, vì không có chỗ trốn khi diều hâu, mèo xuất hiện. Một khu vườn có đủ tầng sẽ có nhiều loài hơn hẳn:

• Tán cao hoặc cây nhỡ: chỗ đậu quan sát, chỗ hót, chỗ ngủ. Vối, sấu, bằng lăng, hoặc một cây ăn trái tán rộng.
• Cây bụi và hàng rào dày: chỗ trốn và làm tổ. Hàng rào nhiều loài, cắt tỉa ít, có cành gai như chanh, bưởi bung giúp chim non an toàn hơn.
• Tầng thấp và mặt đất: lớp lá rụng có giun, côn trùng cho chích chòe, chim sẻ bới tìm. Một vườn quét sạch lá mất luôn bữa ăn của chúng.
• Dây leo trên tường, giàn: những đám lá dày sát tường là chỗ làm tổ kín đáo.

Sân nhà phố hẹp có thể dồn các tầng vào một góc: một cây nhỡ, bên dưới là bụi rậm, dưới nữa là lá rụng, cạnh đó là chậu nước. Một "cụm rừng nhỏ" như vậy hút chim hơn nhiều so với rải cây đều khắp sân.

Thức ăn tự nhiên quanh năm

Cây có quả cho chim

Các loài họ Sung (sung, si, đa) ra quả nhiều đợt trong năm, là nguồn thức ăn quan trọng của nhiều loài chim, nhưng rễ khoẻ chỉ hợp vườn rộng. Sân nhỏ có thể chọn ổi, mận, nhót, ớt cảnh, các cây bụi có quả mọng nhỏ. Để lại một phần quả trên cây cho chim thay vì hái sạch.

Hoa mật cho chim hút mật, vành khuyên

Hoa hình ống màu đỏ, cam như dâm bụt, chuối hoa (dong riềng hoa), mẫu đơn, gạo, vông là chỗ chim hút mật lui tới. Trồng chúng ở chỗ nhìn thấy từ cửa sổ để quan sát những con chim nhỏ đậu ngược, thò mỏ cong vào bông hoa.

Côn trùng: thức ăn của chim non

Phần lớn chim nhỏ, kể cả loài ăn hạt, nuôi con bằng côn trùng giàu đạm. Một khu vườn phun thuốc diệt côn trùng là khu vườn không nuôi được chim non. Cây bản địa, góc hoang, lá rụng chính là nguồn côn trùng cho mùa sinh sản.

Có nên cho chim ăn thêm?

Một máng hạt nhỏ (kê, tấm) giúp quan sát chim sẻ, cu gáy dễ hơn. Nhưng nên cho ít, đặt trên cao, dọn hạt rơi và rửa máng thường xuyên để không thu hút chuột và không lây bệnh giữa đàn chim. Không cho chim ăn bánh mì, cơm thừa có muối, đồ chiên.

Nước: chậu tắm chim đúng cách

• Nông: chỉ vài phân nước, đáy thoải từ mép vào. Chim nhỏ không bơi được, chậu sâu là bẫy.
• Bề mặt nhám: đất nung, đá; thêm vài viên đá nhô lên làm bến đậu cho ong, bướm cùng uống.
• Vị trí: gần bụi cây để chim kịp chạy trốn, nhưng cách bụi rậm một quãng để mèo không nấp sát. Đặt trên bệ cao ngang hông nếu khu vực có mèo.
• Thay nước: vài ngày một lần, cọ chậu thường xuyên. Nước đứng lâu sinh lăng quăng và rêu, chim cũng không thích nước bẩn.
• Mùa khô, nắng nóng: là lúc chậu nước quan trọng nhất; đặt dưới bóng râm để nước không nóng.

Ao lớn trong vườn cũng hút chim, kể cả bói cá — loài có thể bắt cá cảnh trong hồ. Ao, hồ là công trình riêng, cần rào, nắp lưới chịu lực, mép thoải khi nhà có trẻ dưới 5 tuổi, vì trẻ nhỏ có thể chết đuối ở nước rất nông.

Chỗ làm tổ

Đa số chim trong vườn làm tổ trong bụi rậm, hàng rào, dây leo, và một số loài làm tổ trong hốc. Muốn chim làm tổ:

• Không cắt tỉa hàng rào mạnh vào mùa chim làm tổ (ở nhiều vùng là khoảng xuân – hè). Trước khi tỉa, nhìn kỹ xem có tổ không.
• Giữ lại vài thân cây khô, hốc cây cũ nếu an toàn, cho các loài làm tổ hốc.
• Hộp tổ gỗ treo trên tường, thân cây, cao quá tầm với của mèo, quay lưng về phía nắng chiều gắt, không có que đậu ở cửa (que đậu giúp kẻ săn mồi hơn là giúp chim). Kích thước lỗ cửa quyết định loài nào vào; nên tham khảo hướng dẫn của các nhóm quan sát chim.
• Không chạm vào tổ, không bắt chim non. Chim non tập bay hay rơi xuống đất và đã có lông, chim bố mẹ thường vẫn ở gần cho ăn; chỉ cần đưa mèo, chó vào nhà.

Những thứ làm hại chim trong vườn

• Mèo thả rông: kẻ săn chim nhỏ hàng đầu ở khu dân cư. Nếu nhà nuôi mèo, giữ mèo trong nhà vào sáng sớm và chiều tối, lúc chim kiếm ăn nhiều nhất.
• Kính lớn: chim đâm vào kính phản chiếu cây xanh. Dán các họa tiết, dải dây đứng cách nhau một gang tay bên ngoài kính giúp chim nhận ra mặt kính.
• Lưới và dây: lưới che cây ăn trái mắt to, dây câu, dây nilon có thể quấn chim. Dùng lưới mắt nhỏ, căng thẳng, dọn dây thừa.
• Bẫy dính, bẫy lồng: không đặt trong vườn đón chim. Bẫy chim hoang dã là việc nhiều nơi cấm và làm suy giảm quần thể chim thành phố.
• Thuốc diệt chuột, thuốc trừ sâu: chim ăn phải mồi hoặc côn trùng nhiễm độc.

Góc nhìn hôm nay: quan sát và ghi chép

Một chiếc ống nhòm nhỏ và một cuốn sổ là đủ để bắt đầu. Ghi ngày, giờ, loài, số lượng, chúng làm gì. Có thể tra các sách hướng dẫn nhận dạng chim Việt Nam, ứng dụng ghi nhận chim toàn cầu như eBird, hoặc tham gia các nhóm quan sát chim ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh — nhiều nhóm có buổi đi xem chim ở công viên, ven hồ. Sau một năm, cuốn sổ trở thành bản đồ các mùa của khu vườn: tháng nào chào mào ăn quả, tháng nào chích bông làm tổ.

Đừng mua chim bị bẫy để phóng sinh: việc mua làm tăng nhu cầu bẫy, và chim bị nhốt lâu thường yếu, khó sống. Cách tốt nhất để có chim là làm một khu vườn mà chim tự tìm tới.