Vườn bốn mùa ở miền Nam: chọn cây cho mùa mưa và mùa khô

Ở miền Nam, "bốn mùa" của khu vườn thật ra là hai mùa nước: mùa khô (thường khoảng tháng 12 tới tháng 4) và mùa mưa (khoảng tháng 5 tới tháng 11). Nhiệt độ gần như đều quanh năm, nên thứ quyết định cây nào nở, cây nào nghỉ là nước. Vườn đẹp quanh năm ở miền Nam cần hai thứ: một bộ cây nở rộ trong mùa khô (mai, hoa giấy, kèn hồng, muồng, sứ, bằng lăng) và một bộ cây xanh mướt, nở trong mùa mưa (gừng cảnh, chuối cảnh, ngọc bút, lài, sen súng), cộng với một nền đất thoát nước tốt mùa mưa, giữ ẩm tốt mùa khô.

Vì sao mùa khô lại là mùa hoa

Nhiều loài cây nhiệt đới ra hoa mạnh nhất khi bị khô một thời gian. Thiếu nước, cây ngừng ra lá mới và dồn sức sang hoa; khi mưa đầu mùa đến, nó chuyển sang ra lá và đậu quả. Đó là lý do đường phố Sài Gòn rực màu nhất vào khoảng tháng 2 đến tháng 5, trước khi mưa về.

Mùa mưa thì ngược lại: cây xanh tốt, lá to, tán dày, nhưng hoa của nhóm "ưa khô" thưa đi, hoa giấy ra lá nhiều hơn hoa, mai ra lá chứ không ra nụ. Đây là lúc nhóm cây ưa ẩm thay vai.

Bảng cây theo hai mùa ở Nam Bộ

Thời điểm ở bảng là ước chừng cho vùng Sài Gòn và đồng bằng sông Cửu Long; mỗi năm mưa sớm hay muộn sẽ kéo lịch hoa theo.

Lưu ý nhỏ về vài loài trong bảng: nhựa sứ thái, lá trúc đào (nếu dùng làm giậu) và một số cây khác có độc. Nhà có trẻ nhỏ hay thú nuôi nên chọn cây khác hoặc đặt ngoài tầm với.

Thiết kế theo hai mùa nước

Mùa mưa: đừng để rễ ngập

Mưa miền Nam thường là những cơn lớn, ngắn, dồn dập. Vườn trên nền đất sét hay sân xi măng không có lối thoát sẽ đọng nước, và nhiều cây đẹp mùa khô (mai, sứ, hoa giấy) rất sợ úng rễ.

• Nâng luống, nâng bồn. Luống cao hơn mặt sân một chút giúp nước rút nhanh khỏi gốc.
• Dốc nhẹ và rãnh thoát. Mặt sân nghiêng nhẹ về phía rãnh, rãnh dẫn ra cống hoặc hố thấm.
• Nhóm cây theo nhu cầu nước. Cây ưa khô đặt chỗ cao, thoáng; cây ưa ẩm (gừng cảnh, chuối cảnh, ráy, dương xỉ) đặt chỗ trũng, gần máng xối.
• Không để nước đọng. Đĩa lót chậu, gáo dừa, lốp xe, máng xối tắc đều là chỗ lăng quăng sinh ra trong mùa mưa. Kiểm tra sau mỗi trận mưa lớn.
• Chằng chống cây trước mùa giông. Cây mới trồng, cây tán rộng rễ nông dễ đổ trong những cơn giông đầu mùa.

Mùa khô: giữ ẩm, che nắng

• Phủ gốc. Lớp lá khô, vỏ cây, xơ dừa phủ mặt đất giữ ẩm, giữ đất mát và hạn cỏ dại.
• Tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc. Tiết kiệm nước, tưới đúng chỗ rễ, ít bốc hơi hơn phun lên lá giữa trưa.
• Cây tán làm "ô" cho cây nhỏ. Một cây tán vừa ở hướng tây che nắng chiều cho bồn hoa và cho cả tường nhà.
• Mặt cứng ít hấp nhiệt. Sân bê tông trắng hay đá sáng phản nhiệt lên cây và người; sân gạch đất nung, sỏi, cỏ, hoặc có bóng cây che thì dễ chịu hơn.

Gợi ý một bố cục sân 30 m² ở Sài Gòn

1. Một cây tán vừa ở góc tây (ví dụ ngọc lan hoặc một cây có hoa mùa khô tán gọn) che nắng chiều, là điểm nhấn.
2. Một cây mai vàng trồng đất hoặc chậu lớn đứng gần lối vào, để Tết nở đúng chỗ nhìn từ cổng.
3. Giàn hoa giấy ở cổng hoặc trên mái che xe, rộ màu suốt mùa khô.
4. Một mảng cây ưa ẩm ở góc gần máng xối: gừng cảnh, chuối cảnh, ngọc bút — đẹp nhất mùa mưa.
5. Một chum nước trồng súng ở chỗ nhiều nắng, có cá nhỏ ăn lăng quăng. Chum đặt chắc chắn, có nắp lưới nếu nhà có trẻ nhỏ — trẻ dưới 5 tuổi có thể gặp nạn ở chum nước.
6. Thảm dừa cạn, cúc lá nhám, mười giờ ở mép luống, thay dần theo mùa.

Miền Nam có "mùa" không, khi nhìn bằng mắt

Có, chỉ là tinh tế hơn. Mùa khô: lá vàng của bàng, kèn hồng trút lá rồi nở hoa trên cành trơ, nắng gắt làm hoa giấy đậm màu. Đầu mùa mưa: lộc non đỏ, xanh nõn bật ra khắp nơi, bằng lăng tím, điệp vàng. Giữa mùa mưa: lá to xanh thẫm, nấm mọc trong thảm lá, tiếng ếch nhái. Một khu vườn được thiết kế tốt cho người ở nhận ra những nhịp ấy thay vì cảm thấy "quanh năm như nhau".

Cây "hai mùa": đẹp cả khô lẫn mưa

Một khu vườn chỉ toàn cây ưa khô hoặc toàn cây ưa ẩm sẽ có nửa năm trông mệt mỏi. Nên giữ một bộ khung cây chịu được cả hai mùa, nếu đất thoát nước tốt: trang, dâm bụt, ngọc lan, nguyệt quế, dừa cạn, cỏ lan chi, cau, chuỗi ngọc. Chúng không phải ngôi sao của mùa nào, nhưng giữ cho vườn không trống trải khi các ngôi sao đang nghỉ.

Những lỗi hay gặp ở vườn miền Nam

• Đổ bê tông kín sân: mùa mưa nước tràn vào nhà, mùa khô sân hầm nóng. Chừa mảng đất, mảng sỏi để nước thấm.
• Trồng mai, sứ, hoa giấy ở chỗ trũng: mùa mưa úng rễ, cây suy rồi chết dần, tới mùa khô không còn sức ra hoa.
• Tưới đều đặn như nhau quanh năm: mùa mưa thừa nước, mùa khô thiếu. Nhịp tưới phải theo mùa.
• Bỏ quên cây tán: sân nắng trực diện cả ngày thì hoa nào cũng mau tàn, người cũng ít ra ngồi.

Góc nhìn hôm nay

Những con đường trồng nhiều kèn hồng, muồng, bằng lăng ở Sài Gòn là bảng lịch hoa mùa khô ngoài trời, dễ quan sát nhất vào khoảng tháng 3–5. Thảo Cầm Viên Sài Gòn có nhiều cây lớn lâu năm để nhìn tán, rễ và mùa hoa. Ở miền Tây, sân nhà vườn với mai trước hiên, chum nước, giàn bông giấy là mẫu bố cục mùa khô quen thuộc. Ghi lại ngày cây trong vườn nở và ngày mưa đầu mùa qua vài năm sẽ giúp chọn cây ngày càng đúng.