Chọn cây bóng mát cho sân nhà phải nhìn hai thứ trước khi nhìn hoa: tán (khi trưởng thành to cỡ nào, dày hay thưa, có rụng lá, có giòn gãy trong giông bão) và rễ (ăn sâu hay lan nổi, có đội nền, chui vào cống không). Sân nhà phố hợp với cây tán vừa, rễ hiền như ngọc lan, bằng lăng, muồng hoàng yến, hoàng lan; còn đa, si, bồ đề, xà cừ, phượng hay gạo là cây của sân đình, công viên, vườn rộng — trồng sát nhà là để lại rắc rối cho mười, hai mươi năm sau.
Cây lớn nhanh hơn người nghĩ
Lỗi phổ biến nhất là chọn cây theo kích thước lúc mua. Một cây con cao ngang vai trông vừa vặn góc sân, nhưng mười năm sau tán có thể phủ kín mái nhà hàng xóm, rễ nâng lệch cả mảng sân gạch. Trước khi trồng, hãy hỏi người bán hoặc tra cứu: cây này trưởng thành cao bao nhiêu, tán rộng bao nhiêu, rồi đứng ở sân hình dung kích thước ấy.
Một kinh nghiệm thô hay được dùng: khoảng cách từ gốc cây tới tường nhà nên ít nhất bằng nửa đường kính tán khi trưởng thành, và xa hơn nữa với các cây rễ khoẻ. Đây chỉ là mức tham khảo; nền móng yếu, nhà cũ, có bể ngầm thì phải tính xa hơn.
Năm câu hỏi về tán
- Tán hình gì? Tán xoè rộng (phượng, muồng) che được nhiều nhưng chiếm chỗ; tán hình tháp, hình trụ (hoàng lan, một số giống cây lá kim) che ít hơn nhưng hợp sân hẹp; tán tầng (bàng Đài Loan) cho bóng nhẹ, thoáng.
- Bóng dày hay thưa? Bóng dày (vú sữa, nhãn, sấu) mát nhưng dưới gốc khó trồng gì. Bóng lốm đốm (bằng lăng, xoan) cho cỏ và cây bụi bên dưới vẫn sống.
- Có rụng lá theo mùa? Cây rụng lá mùa đông ở miền Bắc (bàng, xoan, gạo) cho nắng ấm xuống sân lúc trời lạnh — một ưu điểm nếu đặt ở phía nam nhà. Nhưng có một mùa quét lá.
- Cành dai hay giòn? Cây lớn nhanh thường gỗ mềm, cành giòn, dễ gãy trong giông (xà cừ, phượng, một số loài muồng). Tránh trồng những cây này sát nhà, sát lối đi, sát xe đỗ.
- Rơi gì xuống sân? Hoa, quả, nhựa, sâu róm. Quả to rơi trúng người hay mái tôn là chuyện thật; nhựa dính xe; sâu róm gây ngứa.
Bốn câu hỏi về rễ
- Rễ cọc sâu hay rễ chùm lan nông? Rễ lan nông, nổi mặt đất (xà cừ, phượng, đa) dễ nâng nền gạch, làm nứt bồn.
- Có rễ khí sinh? Đa, si, sanh, bồ đề thả rễ xuống từ cành và có thể bám vào tường, mái, kẽ nứt, càng lớn càng phá công trình.
- Có "săn" nước? Rễ của nhiều cây lớn tìm tới chỗ ẩm: ống thoát nước rò, bể phốt, giếng. Giữ cây xa các đường ống ngầm.
- Có chồi rễ? Một số cây mọc chồi từ rễ lan khắp sân, phải nhổ liên tục.
Bảng so sánh một số cây bóng mát thường gặp
| Cây | Cỡ khi trưởng thành | Tán và bóng | Rễ | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc lan, hoàng lan | Vừa đến lớn | Tán gọn, xanh quanh năm, có hương | Tương đối hiền | Sân nhà phố, sân trước |
| Bằng lăng | Vừa | Tán gọn, bóng lốm đốm, hoa tím đầu hè | Tương đối hiền | Lối đi, sân vừa |
| Muồng hoàng yến | Vừa | Tán thưa, hoa vàng rủ chùm | Vừa phải | Sân vừa, ven rào |
| Bàng Đài Loan | Vừa | Tán tầng, lá nhỏ, bóng thoáng | Vừa phải | Sân trước, bãi đỗ xe |
| Lộc vừng | Vừa | Tán xoè, hoa chuỗi đỏ, chịu ẩm | Vừa phải | Bờ ao, góc ẩm |
| Sấu, nhãn, vú sữa | Lớn | Tán rất dày, bóng đậm | Khoẻ | Vườn rộng, xa nhà |
| Phượng, gạo, xà cừ | Rất lớn | Tán rộng, cành dễ gãy (phượng, xà cừ) | Rất khoẻ, lan nổi | Sân trường, công viên, đầu làng |
| Đa, si, bồ đề | Rất lớn | Tán khổng lồ, rễ khí sinh | Phá công trình | Sân đình, sân chùa, đất rộng |
"Hiền" ở đây là so sánh tương đối; cây nào cũng cần khoảng đất đủ cho rễ. Đặc tính cụ thể còn tuỳ giống, đất và cách chăm.
Đặt cây ở đâu để mát nhất
- Phía tây và tây nam: che nắng chiều, thứ nắng làm tường nóng hừng hực tới đêm. Đây là vị trí đáng trồng cây bóng mát nhất.
- Phía nam: ở miền Bắc, cây rụng lá mùa đông đặt ở đây cho bóng mát mùa hè và nắng ấm mùa đông.
- Trên lối đi, chỗ ngồi, chỗ đỗ xe: nơi người dùng nhiều nhất cần bóng nhất. Nhưng tránh cây có quả to, cành giòn ngay trên chỗ đỗ xe.
- Xa dây điện: cây lớn chạm dây điện là nguy hiểm, và việc cắt tỉa gần dây phải do đơn vị điện lực hoặc thợ có chuyên môn làm.
Mua cây và trồng cây lớn
Nhiều chủ nhà muốn có bóng mát ngay nên mua cây lớn. Vài nguyên tắc:
- Mua cây từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng. Không mua, không thuê bứng cây cổ thụ hay cây rừng tự nhiên — việc này vừa phá rừng vừa có thể vi phạm Luật Lâm nghiệp 2017 về nguồn gốc gỗ, cây rừng.
- Cây cỡ vừa thường bén rễ nhanh hơn cây quá lớn. Cây trồng từ nhỏ hơn đôi khi vài năm sau lại vượt cây trồng lớn vì ít bị sốc.
- Chằng chống chắc chắn trong vài mùa đầu, nhất là trước mùa mưa bão.
- Chừa khoảng đất trống quanh gốc, đừng đổ bê tông sát gốc; rễ cần thở và nhận nước.
Cây bóng mát hay mái che: chọn cái nào
Nhiều sân nhà phố phân vân giữa trồng một cây tán và dựng một mái che (bạt kéo, mái tôn, giàn lam). Hai thứ không thay thế hoàn toàn cho nhau.
| Tiêu chí | Cây bóng mát | Mái che |
|---|---|---|
| Thời gian có bóng | Vài năm mới đủ tán | Có ngay sau khi làm |
| Cảm giác nhiệt | Lá thoát hơi nước làm không khí dưới tán dịu hơn, gió vẫn lùa qua | Che nắng tốt, nhưng mái tôn, mái nhựa tự nóng lên và hắt nhiệt xuống |
| Mưa | Chỉ che mưa nhỏ | Che được mưa |
| Chăm sóc | Tỉa cành, quét lá, chống đổ mùa bão | Vệ sinh, thay bạt, sơn chống gỉ |
| Theo mùa | Cây rụng lá cho nắng mùa đông xuống sân | Che cố định quanh năm |
Cách hay dùng ở sân nhà phố là kết hợp: một giàn nhẹ phủ dây leo trên chỗ ngồi cho bóng ngay, đồng thời trồng một cây tán ở góc tây để vài năm sau gánh phần lớn bóng mát. Khi cây đã lớn, có thể tháo bớt mái che.
Góc nhìn hôm nay
Những hàng sấu, hàng sao, hàng dầu trên phố cũ Hà Nội và Sài Gòn là bài học sống về việc cây lớn cần bao nhiêu chỗ: nhiều cây đẹp nhưng cũng nhiều gốc đã nâng lệch vỉa hè, nhiều cây gãy đổ trong giông. Trước khi chọn cây cho sân nhà, nên đi một vòng quanh khu phố xem cây cùng loài trồng mười, hai mươi năm trước giờ to cỡ nào, rễ ra sao. Người trồng cây ở vườn ươm, cán bộ cây xanh đô thị là những người cho lời khuyên sát thực nhất về giống cây hợp đất địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng cây gì cho bóng mát trước nhà phố?
Sân nhà phố hợp với cây tán vừa, rễ tương đối hiền như ngọc lan, hoàng lan, bằng lăng, muồng hoàng yến, bàng Đài Loan. Tránh các cây rất lớn, rễ khoẻ như đa, si, bồ đề, xà cừ, phượng nếu sân hẹp và gần nhà.
Cây bóng mát nên trồng cách nhà bao xa?
Kinh nghiệm thô là khoảng cách tới tường ít nhất bằng nửa đường kính tán khi trưởng thành, xa hơn với cây rễ khoẻ. Nhà cũ, móng yếu, có bể ngầm hay đường ống thì cần tính xa hơn và hỏi người có chuyên môn.
Vì sao không nên trồng cây đa, cây si sát nhà?
Đa, si, bồ đề thả rễ khí sinh và có bộ rễ rất khoẻ, có thể bám vào tường, mái, kẽ nứt và làm nứt công trình theo thời gian. Chúng hợp với sân đình, sân chùa, đất rộng hơn là sân nhà ở.
Trồng cây bóng mát hướng nào thì mát nhà nhất?
Hướng tây và tây nam, nơi nắng chiều chiếu gắt và làm tường nóng tới đêm. Ở miền Bắc, cây rụng lá mùa đông đặt phía nam cho bóng mát mùa hè và nắng ấm mùa đông.
Có nên mua cây cổ thụ về trồng cho nhanh có bóng?
Không nên bứng cây cổ thụ hay cây rừng tự nhiên; việc này phá rừng và có thể vi phạm pháp luật về nguồn gốc cây rừng. Nên mua cây cỡ vừa từ vườn ươm, thường bén rễ nhanh và khoẻ hơn về lâu dài.
