Chọn cây hàng rào bắt đầu từ câu hỏi: cần che cái gì, cao tới đâu, rộng được bao nhiêu. Giậu thấp dưới thắt lưng để viền lối và luống thì dùng cây lá nhỏ chịu cắt như ắc ó, cẩm tú mai, chuỗi ngọc lá vàng, trang lùn. Che tầm nhìn ngang mắt từ đường vào sân thì cần giậu cao khoảng ngang đầu người bằng chè tàu, dâm bụt, hồng lộc, nguyệt quế, bông bụp. Che từ tầng lầu nhà đối diện thì giậu không đủ — phải dùng tán cây, giàn dây leo hoặc một lớp tre trúc, cây cao dáng cột.
Ba câu hỏi trước khi chọn cây
Che để làm gì?
- Che tầm nhìn: cần lá dày quanh năm ở đúng độ cao mắt người nhìn.
- Chắn bụi, chắn gió: cần nhiều lớp lá, không cần kín hoàn toàn — giậu hơi thưa làm gió chậm lại tốt hơn một bức tường kín (tường kín tạo xoáy gió ở phía sau).
- Đánh dấu ranh giới: giậu thấp là đủ, mắt vẫn nhìn xuyên qua.
- Ngăn người, thú vào: cây có gai hoặc giậu dày kết hợp hàng rào lưới thép bên trong.
Cao tới đâu?
Đứng ở chỗ ngồi thường ngày trong sân và nhìn ra: thứ cần che nằm ở độ cao nào? Người đi trên vỉa hè nhìn vào ở tầm khoảng 1,5–1,7 m. Cửa sổ tầng hai nhà đối diện thì cao hơn nhiều, và giậu cao tới đó vừa khó giữ vừa làm tối sân.
Rộng được bao nhiêu?
Một giậu cao thì cũng dày. Giậu cao ngang đầu người thường cần một dải đất rộng cỡ nửa mét tới một mét để gốc khoẻ, tán đầy. Sân nhà phố hẹp, dải đất chỉ một gang tay, thì giàn dây leo trên lưới hoặc khung là lựa chọn mỏng hơn giậu.
Bảng chọn cây theo độ cao
| Độ cao mong muốn | Cây thường dùng | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thấp (dưới thắt lưng) | Ắc ó, cẩm tú mai, chuỗi ngọc lá vàng, trang lùn, mắt nai | Lá nhỏ, chịu cắt, tạo viền gọn | Cần tỉa đều để giữ nét |
| Vừa (ngang vai tới ngang đầu) | Chè tàu, dâm bụt, bông bụp, hồng lộc, nguyệt quế, chuỗi ngọc | Dày, xanh quanh năm, nhiều loài có hoa hoặc lộc non màu đỏ | Hồng lộc cho lộc đỏ đẹp; nguyệt quế có hương |
| Cao (trên đầu người) | Tre trúc cảnh, hoàng lan, tùng, thông, cau, cây bụi lớn để tự nhiên | Che được từ cao, tạo bức tường xanh | Một số tre trúc lan thân ngầm, cần chắn rễ |
| Mỏng mà cao | Dây leo trên lưới, khung: hoa giấy, cát đằng, sử quân tử, thiên lý | Chiếm ít đất, phủ được mặt đứng | Khung phải chắc, xem bài dây leo |
Trúc đào hay được trồng làm hàng rào vì khoẻ và nhiều hoa, nhưng toàn cây có độc. Nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi nên chọn cây khác.
Giậu cắt xén hay giậu để tự nhiên
| Tiêu chí | Giậu cắt xén | Giậu tự nhiên |
|---|---|---|
| Dáng | Khối vuông, mặt phẳng, gọn gàng | Mềm, nhấp nhô, nhiều tầng |
| Bề rộng chiếm chỗ | Hẹp hơn | Rộng hơn |
| Hoa | Ít hoa vì bị cắt mất nụ | Nhiều hoa hơn |
| Công chăm | Tỉa nhiều lần trong năm | Tỉa ít, chủ yếu bỏ cành hỏng |
| Hợp với | Nhà hiện đại, vườn kiểu hình học, mặt tiền phố | Nhà vườn, vườn quê, vườn sinh thái |
Một mẹo tạo dáng giậu cắt xén hay được khuyên: cắt cho đáy giậu hơi rộng hơn đỉnh, mặt bên hơi nghiêng. Như vậy ánh sáng xuống được tới phần gốc, giậu không bị trụi lá ở dưới — lỗi rất hay gặp ở các hàng chè tàu lâu năm.
Che theo lớp, không xây tường xanh
Một hàng cây duy nhất cắt phẳng như bức tường thường trông nặng nề, và chỉ cần một cây chết là thủng một lỗ. Cách các nhà thiết kế cảnh quan hay dùng là che theo lớp:
- Lớp sau cùng: cây cao thưa (một vài cây tán, một bụi tre trúc) che tầm nhìn từ cao.
- Lớp giữa: cây bụi cao vừa, trồng so le, không thẳng hàng.
- Lớp trước: cây thấp, hoa, lá màu ở mép, cho mặt nhìn từ trong sân đẹp.
Lớp so le giấu được ranh giới, khiến người trong sân không có cảm giác bị nhốt sau một bức tường, và người ngoài cũng khó nhìn thấu.
Những trường hợp khó
Sân nhà phố sát vỉa hè
Dải đất trồng hẹp, bụi và khói xe nhiều. Nên chọn cây lá dày, nhỏ, chịu bụi như chè tàu, hồng lộc, ắc ó; hoặc làm bồn xây cao ngang gối rồi trồng giậu trên đó để cây cao lên nhanh hơn trong mắt người đi đường. Đừng trồng cây có gai ra sát lối đi công cộng.
Bị nhìn xuống từ nhà cao bên cạnh
Giậu không giải quyết được. Một giàn che trên chỗ ngồi phủ dây leo, một cây tán đặt đúng góc nhìn, hay một tấm lam che nghiêng sẽ hiệu quả hơn nhiều.
Ranh giới với nhà hàng xóm
Cây cao mọc lấn sang, rụng lá vào sân bên cạnh, rễ đội tường chung là nguồn cãi cọ lâu dài. Chọn cây có kích thước vừa với dải đất, trồng lùi vào trong ranh giới, và nói chuyện trước với nhà bên.
Tre trúc
Tre trúc che tầm nhìn đẹp, có tiếng lá xào xạc. Nhưng một số loài lan bằng thân ngầm, chui qua cả nền sân sang nhà bên. Hỏi rõ loài mọc bụi hay lan khi mua; loài lan nên trồng trong bồn hoặc có tấm chắn rễ chôn sâu quanh gốc.
Giậu một loài hay giậu nhiều loài
Giậu một loài (toàn chè tàu, toàn hồng lộc) cho vẻ gọn, đồng đều, hợp mặt tiền hiện đại. Nhược điểm: khi một loại sâu bệnh hay một đợt rét đậm làm hại loài ấy, cả hàng cùng xấu, và chết một cây là lộ một khoảng trống khó lấp vì cây trồng bù nhỏ hơn hẳn cây cũ.
Giậu nhiều loài trồng xen (ví dụ dâm bụt xen nguyệt quế, xen vài cây hồng lộc) mềm hơn, có hoa nối nhau theo mùa, có hương, có lộc đỏ, và bền hơn trước sâu bệnh. Nó cũng cho chim sẻ, chim chích nhiều chỗ đậu hơn. Nhược điểm là khó cắt thành khối phẳng, vì mỗi loài lớn một tốc độ; hợp với giậu để dáng tự nhiên hơn là giậu cắt xén.
Bao lâu thì giậu kín
Câu trả lời tuỳ loài, cỡ cây giống, khoảng cách trồng và đất, nhưng thường tính bằng năm chứ không phải tháng. Vài cách rút ngắn thời gian chờ:
- Trồng cây giống cỡ vừa thay vì cây quá nhỏ; cây quá lớn lại dễ sốc, chậm bén rễ.
- Trồng hai hàng so le thay vì một hàng thẳng.
- Trong lúc chờ, căng lưới hoặc dựng tấm che tre phía sau giậu, cho một dây leo lớn nhanh phủ tạm.
- Tỉa ngọn sớm để cây đâm nhánh từ dưới gốc; giậu để vươn cao vội thường trụi chân.
Góc nhìn hôm nay
Hàng rào cây là một trong những thứ tạo nên vẻ mềm của làng xóm Việt: rặng chè tàu ở Huế, rào dâm bụt ở quê Bắc Bộ, rào bông bụp ở Nam Bộ. Ở phố, giậu cây vừa che vừa giữ bụi, vừa cho chim sẻ chỗ đậu. Muốn chọn đúng, hãy dạo một vòng khu phố: hàng rào nào mười năm vẫn dày và đẹp, hàng nào trụi gốc, rồi hỏi chủ nhà họ trồng cây gì và chăm thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Cây gì làm hàng rào xanh quanh năm?
Chè tàu, hồng lộc, nguyệt quế, dâm bụt, bông bụp, ắc ó, cẩm tú mai đều xanh quanh năm và chịu cắt tỉa. Chọn theo độ cao cần che: thấp dùng ắc ó, cẩm tú mai; vừa dùng chè tàu, hồng lộc, dâm bụt.
Làm sao che tầm nhìn từ nhà cao bên cạnh?
Hàng rào cây không đủ cao để che tầm nhìn từ tầng trên. Nên dùng giàn che phủ dây leo trên chỗ ngồi, một cây tán đặt đúng góc nhìn, hoặc tấm lam che nghiêng.
Vì sao hàng rào chè tàu bị trụi gốc?
Thường vì giậu được cắt cho đỉnh rộng hơn hoặc bằng đáy, khiến phần dưới thiếu nắng. Cắt cho đáy hơi rộng hơn đỉnh, mặt bên hơi nghiêng giúp ánh sáng xuống được tới gốc, giậu dày đều từ trên xuống dưới.
Trồng tre làm hàng rào có lấn sang nhà bên không?
Có thể, với các loài lan bằng thân ngầm. Khi mua nên hỏi loài mọc bụi hay lan; loài lan nên trồng trong bồn hoặc chôn tấm chắn rễ sâu quanh gốc để không chui qua nền sang nhà bên.
Trúc đào làm hàng rào có an toàn không?
Trúc đào khoẻ và nhiều hoa nhưng toàn cây có độc. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi nên chọn cây khác như dâm bụt, hồng lộc, chè tàu.
