Dây leo cho cổng, giàn, tường: hoa giấy, sử quân tử, thiên lý

Chọn dây leo cho cổng, giàn, tường phải khớp hai thứ: cách cây leo và khung đỡ. Hoa giấy không có tua, không quấn — nó vươn cành dài và móc gai, nên cần buộc vào khung chắc, hợp với cổng và mái che nhiều nắng. Sử quân tử và thiên lý là dây quấn, cần cột hay dây căng đứng để quấn quanh; sử quân tử cho chùm hoa đổi màu trắng – hồng – đỏ thơm về chiều, thiên lý cho giàn hoa thơm dịu mà còn nấu canh được. Chọn sai cặp cây – khung là nguyên nhân chính khiến giàn đẹp trên ảnh mà ngoài đời thì sập, rối hoặc trơ trụi.

Bốn cách leo của dây leo

Hệ quả thực tế: hoa giấy trồng dưới chân một bức tường trơn sẽ không tự leo; thiên lý trồng dưới khung sắt hộp to bản sẽ loay hoay không quấn được; còn vảy ốc trồng sát tường mới sơn sẽ bám chặt, mấy năm sau gỡ ra là bong luôn lớp sơn, lớp vữa.

Ba dây leo tiêu biểu và các loài khác

Hoa giấy: màu rực cho chỗ nắng gắt

Phần "hoa" rực màu của hoa giấy thật ra là lá bắc mỏng như giấy; hoa thật nhỏ, màu trắng kem, nằm giữa ba lá bắc. Cây ưa nắng gắt, chịu hạn, ra hoa nhiều nhất khi khô — đó là lý do giàn hoa giấy ở miền Nam rực nhất vào mùa khô.

• Hợp với: cổng ngõ, mái che xe, ban công nhiều nắng, tường rào hướng tây.
• Khung: chắc, vì cành hoá gỗ và cả giàn lâu năm khá nặng; cần buộc định hướng cành khi còn non.
• Lưu ý: gai nhọn, không nên để vươn ra lối đi, cửa sổ, chỗ trẻ con chơi. Lá bắc rụng nhiều, sân dưới giàn phải quét thường.

Sử quân tử: một chùm, ba màu

Sử quân tử là dây quấn thân gỗ, hoa mọc thành chùm rủ. Hoa nở ra màu trắng, sau đó chuyển dần sang hồng rồi đỏ, nên trên cùng một chùm có thể thấy cả ba màu. Hoa thơm rõ hơn vào chiều tối. Cây khoẻ, lớn nhanh, có thể phủ một giàn vừa trong vài năm.

• Hợp với: giàn trên chỗ ngồi, cổng vòm, hàng rào lưới.
• Khung: cột đứng và dây căng để quấn lúc đầu, sau đó toả lên mặt giàn.
• Lưu ý: cây rậm rạp, cần tỉa bớt cho thoáng. Hạt sử quân tử được dùng làm thuốc trong Đông y và có thể gây ngộ độc nếu ăn nhiều — không để trẻ nhỏ nhặt ăn.

Thiên lý: giàn quê thơm dịu

Thiên lý là dây quấn, lá hình tim, hoa chùm nhỏ màu vàng xanh, thơm dịu, nhất là chiều và tối. Hoa thiên lý nấu canh, xào — một lớp "vườn ăn được" nhẹ nhàng trên đầu. Giàn thiên lý thấp trước hiên là hình ảnh quen của nhà quê Bắc Bộ và Nam Bộ.

• Hợp với: giàn thấp trước hiên, giàn trên lối đi, góc sân có bàn trà.
• Khung: giàn tre, gỗ hoặc sắt có nhiều thanh mảnh, dây căng để ngọn quấn lên.
• Lưu ý: lá rụng theo mùa ở miền Bắc, giàn có lúc thưa. Giàn thấp nên đủ cao để người đi bên dưới không phải cúi.

Những dây leo khác hay dùng

• Cát đằng: hoa tím xanh to, lá lớn, phủ rất nhanh — hợp giàn lớn, che nắng nhanh; nhỏ thì nhanh chóng quá khổ.
• Ti-gôn: chùm hoa hồng nhỏ mảnh, dây nhẹ, hợp hàng rào lưới, tạo vẻ mong manh.
• Huỳnh anh: hoa vàng loa kèn, thực ra là cây bụi vươn dài cần buộc; nhựa có độc, nên chọn cây khác nếu nhà có trẻ nhỏ.
• Hồng leo: hợp miền Bắc mùa khô mát và vùng cao nguyên như Đà Lạt; ở đồng bằng nóng ẩm thì khó hơn.
• Vảy ốc, trầu bà leo: phủ xanh tường bằng rễ bám; đẹp nhưng gây hại cho tường sơn, nên dùng trên tường đá, tường rào không sơn, hoặc trên lưới đặt cách tường.

Khung đỡ: chắc hơn bạn nghĩ

Một giàn dây leo trưởng thành, ướt sũng sau cơn mưa, cộng thêm sức gió giông, nặng hơn nhiều so với cái khung lúc mới làm. Vài nguyên tắc:

1. Cột chân chôn sâu, có móng. Giàn lớn trên chỗ ngồi hay mái che xe nên được người có chuyên môn tính toán; giàn trên sân thượng, ban công phải hỏi kỹ sư kết cấu vì liên quan tải trọng và gió.
2. Vật liệu bền ngoài trời: sắt mạ kẽm hoặc sơn chống gỉ, gỗ đã xử lý, tre già ngâm kỹ. Khung gỉ mục từ bên trong là nguyên nhân giàn sập.
3. Không bám vào máng xối, ống nước, dây điện. Dây leo chui vào máng xối gây tắc, quấn vào dây điện là nguy hiểm.
4. Chừa khe với tường. Lưới hay thanh đỡ cách tường một khoảng giúp tường khô, ít rêu mốc, dễ sơn lại.
5. Cao đủ để đi dưới. Giàn trên lối đi phải cao hơn đầu người khá nhiều, vì dây leo luôn rủ xuống.

Đặt dây leo vào bố cục

• Cổng: một vòm hoa ở cổng là "khung tranh" đầu tiên khách nhìn thấy; chọn loài nở vào mùa có khách nhiều (ví dụ mùa khô, quanh Tết ở miền Nam).
• Giàn trên chỗ ngồi: chọn loài có hương chiều tối (sử quân tử, thiên lý) nếu hay ngồi buổi tối.
• Tường trống: lưới thép mảnh căng cách tường cho dây quấn, biến bức tường nóng thành mảng xanh.
• Che tầm nhìn từ cao: giàn phủ dây leo trên đầu là cách che hiệu quả nhất khi bị nhìn xuống từ nhà bên.

Những lỗi hay gặp với dây leo

• Trồng quá nhiều loài trên một giàn: loài khoẻ lấn át loài yếu, sau vài năm chỉ còn một loài và một mớ rối.
• Để dây leo lên mái nhà, mái tôn: lá rụng làm tắc máng xối, cành chui vào kẽ ngói gây dột.
• Để mặc không tỉa: giàn dày lên mỗi năm, bên trong khô chết, hoa dồn hết lên mặt trên nơi không ai thấy.
• Chọn dây leo quá khổ cho khung nhỏ: cát đằng trên một vòm cổng mảnh là ví dụ điển hình.
• Quên chỗ đứng để tỉa: giàn cao trên sân thượng hay đầu hồi phải tính trước cách leo lên tỉa an toàn.

Góc nhìn hôm nay

Giàn thiên lý, cổng hoa giấy, bờ rào ti-gôn là những hình ảnh rất Việt, xuất hiện cả trong thơ ca. Ở phố, dây leo là cách nhanh nhất để có màu xanh trên mặt đứng khi đất trồng chỉ còn vài tấc. Trước khi làm giàn, nên đi xem vài giàn đã lâu năm trong xóm: cây gì, khung gì, bao nhiêu năm thì phủ kín, chỗ nào hỏng trước — đó là bài học đáng tin hơn mọi bảng thông số.