Muốn vườn miền Bắc nở quanh năm, cách chắc nhất là chia cây thành ba lớp: một khung xanh quanh năm giữ dáng vườn, mỗi mùa ít nhất một cây hoa lớn làm điểm nhấn (đào, bưởi cuối đông – xuân; phượng, bằng lăng, sen mùa hè; hoa sữa, ngọc lan mùa thu; trà, hồng, cúc mùa đông), và một khoảnh hoa thời vụ thay theo mùa. Lịch dưới đây theo dương lịch, ở đồng bằng Bắc Bộ; thời điểm thực tế xê dịch theo từng năm, từng vùng.
Khí hậu miền Bắc quyết định lịch hoa thế nào
Miền Bắc có bốn mùa rõ hơn hẳn miền Nam: đông lạnh và khô hanh, cuối đông – đầu xuân nồm ẩm mưa phùn, hè nóng và mưa to, thu mát và khô. Điều này vừa là lợi thế vừa là ràng buộc:
- Lợi thế: nhiều loài cần một mùa lạnh mới ra hoa đẹp (đào, hồng, trà, cúc), nên vườn miền Bắc có hoa "mùa lạnh" mà miền Nam khó có.
- Ràng buộc: mùa đông có những đợt rét đậm làm cây nhiệt đới chậm lớn, rụng lá; mùa hè có mưa bão làm cây tán rộng, rễ nông dễ đổ.
- Ánh sáng: mùa đông nắng yếu và trời hay âm u, nên những góc vốn đã thiếu nắng sẽ càng ít hoa vào mùa này.
Ba lớp cây của một khu vườn nở quanh năm
| Lớp | Vai trò | Ví dụ thường dùng ở miền Bắc |
|---|---|---|
| Khung xanh quanh năm | Giữ hình khối vườn khi không có hoa, làm nền cho hoa | Ngọc lan, hoàng lan, nguyệt quế, thông, tùng, chè tàu làm giậu, trúc |
| Cây hoa lớn theo mùa | Điểm nhấn của từng mùa, mỗi năm một lần rực rỡ | Đào, bưởi, xoan, phượng, bằng lăng, hoa sữa, hoa trà |
| Hoa thời vụ | Lấp chỗ trống, đổi màu theo mùa, dễ thay | Cúc, thược dược, lay ơn, vạn thọ, mười giờ, dừa cạn, cẩm chướng |
Một sân nhà phố có thể chỉ có chỗ cho một cây lớn; khi ấy chọn cây có hoa ở mùa mình ở nhà nhiều nhất, còn các mùa khác để hoa chậu và hoa thời vụ gánh.
Lịch hoa theo mùa ở đồng bằng Bắc Bộ
Cuối đông – xuân (khoảng tháng 1 đến tháng 4)
- Đào: nở quanh Tết Nguyên đán; cây đào trồng đất trong vườn thường nở thuận theo thời tiết, có năm sớm có năm muộn.
- Hoa trà (sơn trà): nở rải rác trong mùa lạnh, hợp chỗ có bóng nhẹ.
- Hoa bưởi: thường nở vào khoảng tháng 2–3, hương thơm lan cả xóm. Bưởi còn là một lớp cây ăn quả trong thiết kế.
- Hoa gạo: đỏ rực trên cành trơ lá vào khoảng tháng 3. Cây gạo rất to, chỉ hợp vườn rộng, đầu làng, bờ ao.
- Hoa xoan: chùm tím nhạt vào khoảng tháng 3; cây lớn nhanh, tán thưa, hợp ven vườn.
- Loa kèn trắng: mùa hoa ngắn, thường quanh tháng 4 — có thể trồng một khoảnh ở luống.
Hè (khoảng tháng 5 đến tháng 8)
- Phượng vĩ: đỏ rực vào khoảng tháng 5–6; tán xoè rộng và rễ khoẻ, cần khoảng đất lớn, xa móng nhà.
- Bằng lăng: tím, thường nở cùng thời với phượng; tán gọn hơn, hợp lối đi.
- Sen, súng: trong ao hay chum vại, cần nhiều nắng; sen thường đẹp nhất khoảng tháng 6–7.
- Muồng hoàng yến: chùm hoa vàng rủ xuống, khoảng đầu hè.
- Hoa giấy, dâm bụt, trang: nắng càng gắt càng nhiều hoa, lấp chỗ trống cho hàng rào và giàn.
Thu (khoảng tháng 9 đến tháng 11)
- Hoa sữa: nở vào khoảng tháng 10, hương rất nồng. Nhiều người khó chịu với mùi này, nên đừng trồng sát cửa sổ phòng ngủ, của mình hay của hàng xóm.
- Ngọc lan, hoàng lan, nguyệt quế: cây hương nở rải rác nhiều tháng, mùa thu khô mát nên hương rõ hơn.
- Cúc hoạ mi: trắng nhỏ, thường vào khoảng cuối tháng 11, mùa ngắn. Trồng một khoảnh ở chỗ nắng.
- Lá đổi màu: cuối thu sang đông, lá bàng chuyển đỏ rồi rụng — một "mùa thu lá đỏ" kiểu Việt.
Đông (khoảng tháng 12 đến tháng 1)
- Hồng (hoa hồng): mùa đông – xuân khô mát là lúc hồng ra hoa đẹp và ít bệnh hơn mùa hè nồm nóng.
- Cúc, thược dược, lay ơn, cẩm chướng: nhóm hoa thời vụ chính cho mùa đông và Tết.
- Hoa trà: tiếp tục nở.
- Quất, cây có quả vàng: trồng chậu hoặc đất, làm điểm màu khi các cây khác trơ.
Cách lên kế hoạch cho một khu vườn cụ thể
- Vẽ một vòng tròn mười hai tháng. Ghi tên từng cây đang có và tháng nó nở. Chỗ nào trống là mùa cần bổ sung.
- Đặt cây theo nơi người nhìn. Cây nở mùa đông nên đứng nơi nhìn thấy từ trong nhà, vì trời lạnh ít ai ra vườn. Cây nở mùa hè nên ở nơi có bóng mát để ngồi ngắm.
- Kiểm tra nắng từng góc theo mùa. Bóng nắng mùa đông dài hơn mùa hè; góc sân nắng tốt tháng 6 có thể chìm trong bóng nhà tháng 12.
- Gom hoa thời vụ vào một, hai khoảnh thay vì rải khắp vườn, để thay mùa nhanh và gọn.
- Chọn cây lớn có rễ phù hợp. Phượng, gạo, hoa sữa đều là cây to; sân nhà phố chật nên chọn cây tán gọn hơn như bằng lăng, ngọc lan, hoa trà.
Những lỗi hay gặp
- Trồng toàn cây nở cùng một mùa. Vườn rực rỡ ba tuần rồi xanh trơn cả năm.
- Quên mùa đông. Nhiều vườn chọn cây theo ảnh mùa hè, đến mùa đông chỉ còn cành trơ.
- Cây to sát tường, sát bể nước, sát móng. Rễ và cành gãy trong mùa bão gây hại nhiều hơn cái đẹp của nó.
- Mua cây đã nở rồi trồng xuống ngay giữa mùa nắng gắt. Cây dễ sốc, năm sau mới nở lại.
- Bứng cây lớn từ tự nhiên. Cây lớn nên mua từ vườn ươm, có nguồn gốc rõ ràng, theo đúng Luật Lâm nghiệp 2017 về nguồn gốc cây rừng.
Gợi ý bộ cây cho sân trước 30 m² ở Hà Nội
- Một cây tán gọn có hương ở góc tây nam (ngọc lan hoặc bằng lăng) làm khung, cho bóng mát hè.
- Một giậu thấp chè tàu hoặc hồng lộc dọc rào, xanh quanh năm, lộc đỏ đầu xuân.
- Một cây đào trồng đất hoặc chậu lớn nhìn thẳng từ cửa phòng khách, cho mùa Tết.
- Một bụi hồng và một khóm hoa trà ở chỗ sáng, cho hoa mùa đông.
- Một chum sen hoặc súng ở chỗ nhiều nắng nhất cho mùa hè, có cá ăn lăng quăng và nắp lưới nếu nhà có trẻ nhỏ.
- Một khoảnh hoa thời vụ trước hiên: cúc, thược dược cho đông và Tết, mười giờ, dừa cạn cho hè.
Bộ khung sáu thứ này đủ để vườn có một điểm nở ở mỗi mùa mà vẫn để lại chỗ đi lại và chỗ ngồi.
Góc nhìn hôm nay
Muốn thấy lịch hoa miền Bắc "sống", cứ đi theo mùa ở Hà Nội: hoa sưa, loa kèn mùa xuân trên các phố, phượng và bằng lăng mùa hè, hoa sữa mùa thu, cúc hoạ mi đầu đông. Những vườn chùa cổ, vườn làng ở ven Hà Nội cho thấy cách người xưa phối cây quả, cây hoa và ao sen trong một khoảnh vườn. Một quyển sổ nhỏ ghi ngày cây trong vườn nhà nở qua vài năm sẽ giúp lên kế hoạch tốt hơn bất cứ bảng lịch chung nào.
Câu hỏi thường gặp
Miền Bắc trồng hoa gì để vườn nở quanh năm?
Nên chọn mỗi mùa ít nhất một cây hoa lớn: đào, bưởi, xoan cho cuối đông và xuân; phượng, bằng lăng, sen cho hè; hoa sữa, ngọc lan cho thu; hoa trà, hồng cho đông. Thêm một khoảnh hoa thời vụ như cúc, thược dược, vạn thọ để lấp các khoảng trống.
Mùa đông miền Bắc vườn có hoa gì?
Mùa đông miền Bắc có hoa trà, hồng, cúc, thược dược, lay ơn, cẩm chướng và các cây có quả vàng như quất. Đây là mùa nhiều loài hoa ưa lạnh nở đẹp, nhất là gần Tết.
Có nên trồng hoa sữa trong sân nhà không?
Hoa sữa là cây lớn, nở khoảng tháng 10 với mùi rất nồng mà nhiều người không chịu được. Nếu trồng, nên đặt xa cửa sổ phòng ngủ của nhà mình và nhà bên cạnh, và chỉ ở vườn đủ rộng.
Hoa sen nở tháng mấy ở miền Bắc?
Sen ở miền Bắc thường nở đẹp nhất vào khoảng tháng 6 và tháng 7, tuỳ năm có thể sớm hoặc muộn hơn. Sen cần nhiều nắng, nên ao hoặc chum trồng sen phải đặt chỗ thoáng, không bị nhà hay cây lớn che.
Vì sao vườn nhà chỉ đẹp một mùa?
Thường vì các cây được chọn cùng nở một mùa, hoặc thiếu khung cây xanh quanh năm. Ghi lịch nở của từng cây trong vườn trên một vòng mười hai tháng sẽ thấy ngay mùa nào đang trống cần bổ sung.
