Để vườn còn đom đóm, ngài, ếch nhái và dơi về đêm, ánh sáng sân vườn cần đủ dùng chứ không thừa: đèn ánh vàng ấm, đặt thấp, chiếu xuống đất, có chụp che và tắt khi không cần. Đom đóm dùng chớp sáng để tìm nhau, nên đèn sáng suốt đêm làm chúng "không nhìn thấy nhau"; côn trùng đêm bị đèn hút bay vòng tới kiệt sức. Một khu vườn tối dịu vẫn an toàn cho người đi lại, lại có thêm thứ mà vườn sáng choang không có: ánh đom đóm lập loè và mùi hoa đêm.
Nửa kia của khu vườn: những ai sống về đêm
Ban ngày, vườn thuộc về ong, bướm, chim. Khi trời tối, một nhóm cư dân khác thức dậy:
- Ngài (bướm đêm): số loài nhiều hơn bướm ngày rất nhiều, và nhiều loài là côn trùng thụ phấn cho hoa nở đêm.
- Đom đóm: con trưởng thành phát sáng để tìm bạn đời; ấu trùng sống trong lớp lá ẩm, ăn ốc sên, giun nhỏ.
- Ếch, nhái, cóc: ra khỏi chỗ trốn khi đêm mát, săn côn trùng quanh mép nước.
- Dơi: bay vòng quanh tán cây và mặt nước bắt côn trùng bay.
- Thạch sùng, tắc kè: quen thuộc trên tường nhà.
Với tất cả các loài này, bóng tối là một phần của môi trường sống, cũng như nước và cây. Chiếu sáng sai cách là lấy mất phần ấy.
Ánh sáng nhân tạo ảnh hưởng thế nào
Côn trùng bị hút vào đèn
Ai từng đứng dưới bóng đèn đường mùa hè đều thấy cảnh côn trùng bay vòng không dứt. Nhiều con chết vì kiệt sức, vì nóng, hoặc bị thạch sùng, dơi đón sẵn. Một khu vườn bật đèn sáng suốt đêm có thể "hút" côn trùng từ khắp vùng xung quanh, rồi giữ chúng ở đó tới sáng thay vì đi thụ phấn, kiếm ăn.
Đom đóm không thấy nhau
Mỗi loài đom đóm có kiểu chớp riêng: nhịp, độ dài, màu sáng. Con đực bay chớp sáng, con cái ở dưới đáp lại. Ánh đèn nền quá sáng làm tín hiệu ấy mờ đi, như đốt nến giữa trưa. Các nghiên cứu về đom đóm ở nhiều nước đều xếp ô nhiễm ánh sáng vào nhóm nguyên nhân làm chúng suy giảm, cùng với mất chỗ sống và thuốc trừ sâu.
Đồng hồ sinh học của cây và người
Ánh sáng đêm kéo dài cũng ảnh hưởng tới cây: một số cây gần đèn đường giữ lá lâu hơn hoặc ra hoa lệch mùa. Với người, ánh sáng xanh trắng chiếu vào phòng ngủ làm khó ngủ. Một khu vườn tối dịu là có lợi cho cả chủ nhà.
Năm nguyên tắc chiếu sáng "thân thiện với bóng tối"
Tổ chức DarkSky International (trước đây là International Dark-Sky Association, thành lập ở Mỹ năm 1988) đưa ra năm nguyên tắc cho ánh sáng ngoài trời. Chúng áp thẳng vào sân vườn nhà:
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Trong sân vườn |
|---|---|---|
| Có ích | Chỉ chiếu sáng khi có lý do | Đèn lối đi, bậc thang, cửa ra vào: có. Đèn rọi mọi gốc cây suốt đêm: không cần. |
| Đúng chỗ | Ánh sáng đi tới nơi cần, không tràn lên trời | Đèn chụp, chiếu xuống; không rọi ngược lên tán cây |
| Đủ sáng | Không sáng hơn mức cần | Đèn công suất nhỏ đặt thấp thường đủ để đi lại |
| Có điều khiển | Tắt khi không dùng | Hẹn giờ, cảm biến chuyển động, công tắc riêng từng nhánh |
| Ấm màu | Hạn chế ánh sáng xanh trắng | Chọn đèn ánh vàng, nhiệt độ màu thấp; ánh hổ phách càng tốt |
Thiết kế ánh sáng vườn đêm từng bước
- Đi một vòng lúc trời tối: ghi lại chỗ nào thật sự cần sáng để an toàn: bậc thang, mép ao, lối từ cổng tới cửa.
- Chiếu lối đi bằng đèn thấp: đèn cột thấp ngang gối có chụp, hoặc đèn âm bậc chiếu xuống mặt bậc. Ánh sáng ở chân giúp nhìn đường mà không chói mắt.
- Một điểm nhấn thay vì nhiều: nếu muốn chiếu cây, chọn một cây đẹp nhất, chiếu nhẹ từ thấp, hẹn giờ tắt sau vài giờ tối.
- Để lại vùng tối: góc hoang, hàng rào cây, bờ ao phía xa nên tối hoàn toàn — đó là chỗ của đom đóm, ếch nhái.
- Hẹn giờ: đèn trang trí tắt khi cả nhà đi ngủ; đèn an ninh dùng cảm biến chuyển động thay vì sáng suốt đêm.
- Kiểm từ cửa sổ hàng xóm: đèn của sân mình có chiếu thẳng vào phòng nhà bên không.
Mọi đèn, bơm, ổ cắm ngoài trời phải có thiết bị chống giật (RCD/ELCB), dây và ổ đạt chuẩn chống nước, và nên do thợ điện có kinh nghiệm lắp đặt. Đèn năng lượng mặt trời công suất nhỏ là lựa chọn tiện cho lối đi, không phải đi dây.
Làm vườn cho đom đóm
Đom đóm từng rất quen ở làng quê Việt Nam, bay lập loè trên bờ ao, ruộng lúa đêm hè. Ở nhiều nơi, chúng đã thưa đi. Một khu vườn nhỏ không "nuôi" được đom đóm nếu vùng xung quanh không còn, nhưng có thể giữ chân những con còn sót và làm chỗ cho chúng sinh sản:
- Lớp lá ẩm và cỏ cao: ấu trùng đom đóm sống ở mặt đất ẩm, dưới lá, gần nước. Giữ lớp lá rụng, một góc cỏ để cao.
- Có nước gần đó: mép ao, vườn mưa, rãnh ẩm. Ao phải có cá ăn lăng quăng hoặc nước lưu thông để không thành chỗ muỗi đẻ; nhà có trẻ dưới 5 tuổi thì ao cần rào hoặc nắp lưới chịu lực, vì trẻ nhỏ có thể chết đuối ở nước rất nông.
- Không phun thuốc trừ sâu, không rắc thuốc diệt ốc: ốc sên chính là thức ăn của ấu trùng nhiều loài đom đóm.
- Tối thật sự: tắt đèn vườn vào những tháng đom đóm hay xuất hiện, thường là đầu và giữa mùa mưa ở nhiều vùng.
Không bắt đom đóm bỏ lọ. Con trưởng thành chỉ sống một thời gian ngắn để kịp tìm bạn và đẻ trứng; một đêm trong lọ là mất một lứa.
Vườn hoa đêm: cho người và cho ngài
Nhiều loài hoa chọn nở hoặc toả hương về đêm vì kẻ thụ phấn của chúng là ngài. Hoa đêm thường trắng hoặc nhạt màu, nổi bật dưới ánh trăng, và thơm đậm.
- Hoa nhài (lài): hương thoảng buổi tối, hợp giàn gần chỗ ngồi.
- Ngọc lan, hoàng lan: cây tán có hoa thơm, hương lan xa về đêm.
- Quỳnh: nở một đêm rồi tàn, cả nhà thường thức chờ hoa nở.
- Dạ lý hương: hương rất nồng về đêm, nhiều người bị nhức đầu nếu trồng sát cửa sổ phòng ngủ; quả và lá có độc tính, chọn chỗ xa tầm tay trẻ nhỏ.
Ở châu Âu có kiểu "moon garden" — vườn trăng — chỉ trồng hoa trắng và cây lá bạc để vườn sáng nhẹ dưới trăng mà không cần đèn. Ý tưởng ấy hợp với sân Việt: một góc hoa trắng bên chỗ ngồi uống trà buổi tối, ánh sáng duy nhất là một ngọn đèn thấp màu vàng.
Góc nhìn hôm nay
Thử một tối tắt hết đèn vườn, ngồi yên mười lăm phút cho mắt quen bóng tối. Tiếng côn trùng, tiếng ếch, mùi hoa, có khi là một đốm đom đóm — đó là khu vườn mà ban ngày không thấy. Muốn tìm hiểu thêm về chiếu sáng có trách nhiệm, có thể đọc tài liệu của DarkSky International; muốn biết về đom đóm, các nhóm quan sát côn trùng và các khu bảo tồn có tổ chức đi xem đom đóm mùa hè là nơi học tốt. Ghi chép những đêm thấy đom đóm trong vườn mỗi năm cũng là một cách tự đo xem khu vườn mình có đang trở thành nơi sống tốt hơn không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đom đóm ngày càng ít?
Các nghiên cứu về đom đóm ở nhiều nước cho thấy ba nguyên nhân chính: mất chỗ sống ẩm, thuốc trừ sâu và ô nhiễm ánh sáng. Đèn sáng suốt đêm làm tín hiệu chớp sáng mờ đi, khiến đom đóm khó tìm bạn đời.
Đèn sân vườn nên dùng ánh sáng màu gì?
Nên dùng đèn ánh vàng ấm, nhiệt độ màu thấp, ánh hổ phách càng tốt cho côn trùng. Ánh trắng xanh hút côn trùng mạnh hơn và cũng làm người khó ngủ nếu chiếu vào phòng.
Làm sao chiếu sáng sân vườn mà không hại côn trùng?
Chỉ chiếu chỗ cần như lối đi, bậc thang; dùng đèn thấp có chụp chiếu xuống; hẹn giờ hoặc cảm biến chuyển động; để lại những vùng tối hoàn toàn. Không rọi ngược lên tán cây suốt đêm.
Hoa nào thơm về đêm trồng trong vườn?
Hoa nhài, ngọc lan, hoàng lan, quỳnh và dạ lý hương là những loài quen thuộc. Dạ lý hương thơm rất nồng và có độc tính, nên trồng xa cửa sổ phòng ngủ và xa tầm tay trẻ nhỏ.
Đèn năng lượng mặt trời có tốt cho vườn không?
Đèn năng lượng mặt trời công suất nhỏ tiện cho lối đi vì không phải đi dây và thường không quá sáng. Vẫn nên chọn loại ánh vàng ấm, có chụp chiếu xuống, và không đặt ở vùng muốn để tối cho đom đóm.
